Қаламы қарымды журналистиканы жай кәсіп емес, халықтың мұңын жеткізер аманат деп танып, бар ғұмырын рухани құндылықтарды дәріптеуге арнады. Парасат пен пайымды серік еткен қаламгердің еңбектері оқырманын ойлантып қана қоймай, ой салады. Жақау Дәуренбеков – сөзімен із қалдырған, өнегелі жолымен кейінгі буынға бағыт-бағдар көрсеткен ардақты есім. Баспа ісінде де ізгі ісі қалды. Жақау Дәуренбеков көзі тірі болғанда, биыл 80-ге толар еді. Қаламгердің жары Шұға Дәуренбекова қаламгер туралы әсерлі естелігін бөлісті.
Алғашқы таныстық
Жақау екеуміз университетте жүргенде таныстық. Ол кезде Жақау Журналистика факультетінде оқитын. Менің соңғы курста оқитын кезім. Жәкеңнің бөлмесі менің бөлмеме қарама-қарсы еді. Ол кезде «Лениншіл жастың» тілшісі. Танылып қалған кезі. Жатақханада бір-бірімізбен ауыс-түйісіп жүре береміз ғой. Бір күні шай ішейік десек, шайымыз бітіп қалыпты. Сосын жанымдағы қыздар: «сен барып келші, саған шай береді», – деп, мені жұмсап жіберді. Оны-мұны сұрауға үнемі мені жұмсайтын әдеті бар-ды. Ол бөлмеде үнемі елпілдеп Жәкең жүреді. Сол шайдың аяғы махаббат шайына ұласты ғой.
Жәкең мінезі биязы, ізетпен ғана сөйлейтін, жақсы жігіт еді. Ішкі тегеуріні мықты болатын. Мен – Көкшетаудың қызымын, ол – Аралдан. Көкшенің қызы мен Аралдың жігіті сөйтіп жарасты.
Жоғары оқу орнын тәмамдаған Жақауды сол кездегі таралымы 300-400 мыңға жететін, ең көп оқылатын «Лениншіл жас» газетінің бас редакторы Сейдахмет Бердіқұлов шақыртып алады. Алғашқыда аға әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болып журналистік еңбек жолын бастаған Жақау кейін алқа мүшесі ретінде қыруар қызмет атқарды. Оң жамбасына келген талай мақалалары кең-байтақ еліміздің тұс-тұсындағы оқырмандарын тамсандырды, таңдандырды. Ұзақ жылдар жастар газетінде журналистік тәжірибе жинақтаған, жазу-сызуға төселген Жақау «Өнер» баспасы бас редакторының орынбасары, 1994 жылдан бастап өмірінің соңғы күндеріне дейін «Ана тілі» баспасының редакторы қызметін абыройлы атқарды.
Қалам ұстаған жандар
Жақау бесінші сыныптан мақала жазуды бастаған екен. Ағасы Шыңғыс Айбосынов деген бар. Ол кісі де қалам ұстаған адам. Жәкең әкесінің атына жазылған. Қалған бауырларының бәрі атасының атын иемденген. Шыңғыс ағасы 90-ға жақындап қалды. Одан кейін бір ағасы бар: жасы – 86-да. Одан үлкен бір апасы бар, ол 95-ке келді. Жақау да ұзақ ғұмыр жасайтын еді, ковидтен кетіп қалды.
Жәкең жазуды ағасы Шыңғыс ағасынан үйренген. Алғашқы жазбалары «Қазақстан пионері» газетіне, «Пионер» журналына шығып тұрған. Мектеп бітірген соң, аудандық газетке жұмысқа тұрады. «Толқын» газетінде жүргенінде Шөмішбай Сариевпен танысып, екеуі жақсы дос болып кетті. Қазақ мемлекеттік университетіне де қатар келді. Темірбек Қожакеев ағай «үшеуің бірдей жақсы жазыпсыңдар, қабылдау комиссиясында таныстарың жоқ па?» деп күлген екен. Алғыр, білімді жастар ғой, бәрі де бірдей студент атаныпты. Түлектерді хабарлап жатқан кезде марқұм Мұхтар Мағауин: «Дәуренбеков деген кім?» – деп сұрапты. Бұл: «Мен», – деп орнынан тұрған ғой. Сөйтсе, Мұхтар аға Жақауды қасына шақырып алып: «Шығармаң өте жақсы екен. Сені университетке бірден қабылдап аламыз», – деп айтыпты.
Біз жақсы өмір сүрдік. Отбасында у-шу, артық әңгіме, ұрыс-керіс болған жоқ. Соның бәрі ағаларыңның арқасы. Ағаңның мінезі – ақылды мінез. Бәріне сабырмен келеді. Жазу жазғанда көп мазасын ала бермейтін едік. Үнемі кабинетіне кіріп алып, оңаша жазуға отыратын. Ол кезде мазасын алмауға тырысып, балалар да сыбдырын білдірмейтін. Шығармашылық адамының бабын солай жасамасаң, жазу жаза алмайды ғой. Жақау жазудың адамы, ол үнемі бір дүниелерді қағазға түсіріп жүретін. Соның бәрі құнды дүниеге, кітапқа айналды.
«Лениншіл жас» газетінен кейін Серік Әбдірайымов шақырып, біраз уақыт «Өнер» баспасында жұмыс істеді. Кейін министр Алтынбек Сәрсенбаев шақырып алып, «Ана тіліне» бастық қылып жіберді. Алтынбектің «Жәке, сіз істің адамысыз. «Ана тілін» биік деңгейге көтеруіміз керек» дегенін Жәкеңнің күнделігінен оқыдым. «Ана тілінде» жүріп, көптеген сөздіктер шығарды. Тіл тазалығы үшін жұмыс атқарды. Көлемі кішкентай болғанымен, мазмұны жоғары болды, әрі таралымы да көп еді. Оның бәрімен тіл мамандары айналысты.
Достар, достар...
Жақаудың етене жақын араласқан адамдары – Баққожа Мұқай, Шөмішбай Сариев, Смағұл Елубай, Сұлтанәлі Балғабаев, Жанат Елшібек, Мағира Қожахметова, Сара Ләтиева. Бәрі қатар жүрді. Біз бәріміз отбасымызбен араластық. Балалар бірге өсті. Сағат Әшімбаевпен көрші тұрдық. Сағат туралы «Жанып кеткен жүрек» деп Жақау алғаш жазып еді. Баққожа да кетіп қалды. Шөмішбай досымыздан да ерте айырылдық. Сұлтанәлі, Смағұл қазір Алматыда тұрады. Біз Астанаға көшіп кеттік.
Қадыр ағамен де жақсы араласты. Жұрт жекешелендіруге көшіп жатқан кезде, Қадыр аға екеуі бірігіп, бір көлік сатып алады. Сөйтіп, біраз уақыт Жақау Қадыр ағаны тасып жүрді. Бензинге ақшаны екеуі бөліп төлейді. «Қалған ақшаға жақсы кітап шығарайық», – депті.
Жайдан жай адамнан журналист шыға қоймайды ғой. Бұлардың тұқымында тектілік бар. Атамыз кітап көп жинаған кісі екен. Балаларының бәрі қалам ұстаған жан болуына әкелерінің де кітапқұмарлығы әсер етсе керек. Жәкеңнің көркем дүние жазуға, журналист болуға қабілеті ерте, бала кезден қалыптасты. Журналистикадан басталған қадам кейін жазушылыққа ұласты.
Мысалы, «Жалын» баспасының бәйгесінде топ жарған «Соғыс ойыны» атты повесін кезінде бала түгілі, үлкендер де жата-жастанып оқыды. Осы шығармадағы ауыл балаларының қимыл-қарекеті ен далада емін-еркін балдәурен балалық шағы өтіп жатқан ауылдағы кішкентайларға өте ұқсас. Армандары таудай биік, көңілдері құстай ұшқыр балалардың айна-қатесіз сомдалған бар жиынтық түйіні осы шығармада айшықталғанын көреміз. «Күн ұясы», «Саяқ» дейтін шығармалары да оқырманның ыстық ықыласына бөленді.
Жақау туралы әріптестері, қаламдас достары да көп жазды. Досы Орысбай Әбілдаев: «Пафосқа, романтикаға толы шабытты шақтарын Жақау да «Лениншіл жастың» қабырғасында өткізді. Қай тақырыптың да қиюын тауып, сорғалатып жөнелетін журналистік қолтаңбасы ерте қалыптасқан ол ел аузына да ерте жастан ілікті. Қандай қиын, күрделі мәселелерді де бой-бойымен, жік-жігімен бұтарлап, өзіндік соны жол тауып, әрі соқпалы өрнектеу ерекшелігі ешкімге ұқсамайтын. Сол бір қып-қызыл оттың да ортасына көп түсіп, шымырланып, әбден пісіп шыққан жас журналистиканың нағыз маманына айналды», – деп жазады.
Досы Мағира Жәкеңді үнемі мақтап, мадақтап отырады. Оның «Жақау нақты іс-әрекеттің адамы, сырттай қаталдау көрінгенімен, жүрегі жұмсақ, ниеті таза, қайырымды, қаламдастарының не жазып, не қойғанынан ұдайы хабардар, әсіресе бұйығылау тірлік кешіп, кітаптарын жарыққа шығара алмай қиналған әріптестеріне көмектесуге әрдайым дайын. Замандастарының арасынан Жақау Дәуренбековті айрықша атауымның себебі көп. Ең алдымен, оның адалдығы, әділдігі, қай ортада жүрсе де жүйелі тәртіп орнатып, төңірегіндегілерді жұмысқа ұйымдастыра білуі қайран қалдырды. Екіншіден, жеке басыма Жақаудың жасаған жақсылығын айтпауға дәтім шыдамайды. Ол кітаптарымның толыққанды тұңғыш рет жарық көруіне ықпал етті. Өзі басқарып отырған «Ана тілі» баспасы арқылы ел-жұртқа танылдым. Ұзақ жылдар еш жерден шығара алмаған «Адам құпиясы» кітабымды қалай безендіріп шығарды десеңізші?! Мұны қалай ұмытайын. Мен сияқты ондаған, жүздеген автор Жақауға қарыздар болса керек», – деп жазғаны бар.
Жақаудың үш пьесасы бар. Біреуі, балаларға арналған. Екіншісі, желтоқсан оқиғасы туралы жазылған. «Мұз үстіндегі алау» деп аталады. Енді біреуі – «Үзілген жапырақтар». Әзірге үшеуі де еш жерде қойылған жоқ. Ендігі арманым – осы үш пьесасы театрда қойылса деген тілек. Көзім тірісінде аманаттап, театрға өткізсем деп ойлаймын. Жақсы дүние жарыққа шығуы керек ғой. Әйтпесе, тартпада, шаң басқан архивте қалып қоюы мүмкін.
«Ат тұяғын тай басар»
Жақаудың шығармаларының алты томдығы шықты. Барлық жинағы – бас-аяғы 23 кітап. Одан бөлек, Кемел Тоқаевтың шығармалар жинағын шығарды. Жазушының кітаптарының барлығын тұтас жинақтап, көп томдыққа енгізді. Бұл шығармалар жинағы қаламгердің 90 жылдығында жарық көрді.
Биыл Жәкеңнің мерейтойына орай, күнделіктерін, естеліктерін жинақтап, бір кітап қылып шығарсақ деп отырмыз. Жақау жазған дүниелер оқырманына жете берсе, архивте қалып қоймаса деген ой ғой. Қаламгердің соңында сөз қалады, жазған көркем дүниелері қалады. Сол құнды мұрасы халқына мәңгілік ескерткіш болсын деп, жинақтап жарыққа шығарғымыз келіп отыр.
Ол өзі өле-өлгенше баспасөзден алыстаған жоқ. Тіпті, газет-журналдардың бәрін жаздырып алатын. «Егемен Қазақстан», «Айқын», «Түркістан, «Ана тілі», «Қазақ әдебиеті», тағы басқа газет-журнал үйде үзілмейді. Соңғы ақшасы болса да, газет-журналға жазылатын. Немерелері де атасы секілді газет-журнал оқиды. «Қазпоштаның» қызметкерлері де «жалғыз сіздің үйіңізге газет тасимыз» деп күлетін еді. Жазушылардың арасында көп жүрдім ғой. Айтар әңгімесі, мінезі басқаша болатын. Мүмкін, олардың өзгелерден артықшылығы да осында шығар.
Үш баламыз бар. Ұлымыз Бабыр – дипломат, екінші қызым Жанар әкесінің баспасын басқарып отыр. Үшінші қызымыз Шеврон компаниясында жұмыс істеді. Балалы-шағалы, үлкені шетелде білім алып жатыр. Немерелеріміздің бәрі атасының атын абыроймен алып жүр деп мақтанып отырамын. Екі балам кітапқұмар болды. Үлкен ұлым Бабыр кітапты көп оқиды. Жазуға бейім, әкесінің жазушылық қыры ұлына жұққан секілді. Кейде төгілтіп, көркем дүниелер жазып қоятыны бар. Бабыр деп есімін атасы қойды. Әкесі ұлына күнделік жазуды үйретті. Үшінші сыныптан бастап күнделік жазған Бабыр әлі күнге мұны әдетке айналдырып келеді. Әкесінен жұққан қасиеті болса керек.
Әкесі балаларын мақтан тұтты. Балалары да әке аманатына дақ түсірмей, мұрасына адалдық танытып келеді.
Дайындаған
Гүлзина БЕКТАС,
Сымбат БАУЫРЖАНҚЫЗЫ