Автопарктердің айтар арызы бар

автопарк

Биыл елімізде қоғамдық көлік жүргізушілерінің ереуілі көп болды. Семейде, Ақтөбеде, Шымкентте, Талдықорғанда, Қостанайда, Ақтауда автопарк жұмысшылары көтерілді, кей қалаларда оларға кондукторлар да қосылды. Кейбір өңір­лерде наразылық акциялары бірнеше рет өтті. Жүргі­зушілер қауымы автобус тасымалындағы күрделі жағдай­ларды тү­зеу, автопарктерге тиесілі субсидияларды төлеу, жалақы қарызын өтеу, медициналық сақтандыру және зейнетақы қорына ақша аудару сияқты талаптар қойды. 

Тасымалдаушыларды тығырыққа тіреген проблема

Жолаушылар тасымалы сала­сында көп жылдан бері қордаланып келе жатқан проблема көп. Соның салдарынан республика бойынша көлік саласындағы мыңдаған ма­ман жапа шегіп отыр. Олардың сыр­тында он мыңдаған адамның тағ­дыры тұр. Ал әр қалада жүргі­зу­шілер ереуіл жасап, қоғамдық кө­ліктер рейстерге жиі шықпай қалса ше?! Жүздеген мың адам жұмысына жете алмай, шаһардың өмірі түп-түгел тұралап қалмай ма? Оның ел экономикасына тигізетін кері әсерін есептеудің өзі қорқынышты. Жоғарыда айтқан көп келеңсіз­діктердің салдарынан еліміздің кей өңірінде автобус жүргізушілері жетіспейді.

Басқа өңірді айтпай-ақ қоя­йық, жалақысы жақсы, көліктері жаңа ел астанасы – Нұр-Сұлтан қа­ласының өзінде автобус жүргі­зетін шопырлар тапшы.

– Жалпы, қала бойынша қо­ғам­дық тасымалдау қызметінде 1 124 көлік қамтылған. Олардың 869-ы күнделікті рейстерге шы­ғады. Ереже бойынша, әр автобуста бірін-бірі ауыстырып, жұмыс іс­тейтін 3 жүргізушіден болуы керек болғанымен, бізде әр көлікті 2 жүр­гізушіден тізгіндейді. Бүгінде елордадағы 6 автопарк бойынша 759 автобус жүргізушісі жетіспейді. Бірақ бізде жалақы қарызы, суб­сидия төлемеу деген мәселе жоқ. Бәрі уақытылы беріледі. Жүргі­зу­шілердің тапшылығы – оларға қо­йылатын талаптың жоғары­лы­ғынан болып отыр. Оның үстіне, қа­зір жастар жағы қоғамдық көлік жүргізуге құлық танытпайды, – деді CTS компаниясының қоғам­мен байланыс бөлімінің маманы Науат Азанбаева.

Астанадағы жағдай осы болса, басқа өңірлер туралы не айтасыз? Басынан бұлт арылмаған бұл са­ланың көп проблемалары мен жұ­­мыстың мазасыздығынан кәсі­би, білікті жүргізушілер автобус жүргізуге онша құмарта қоймайды. Олардың орнын тәжірибесіз ма­мандар басады. Тіпті, шопырлар жеткілікті болып, автобустар күн­делікті рейстерге үздіксіз шығып тұрса да, одан проблема азаятын емес. Тәжірибесіз жүргізушілер сапар барысында түрлі апаттарға, төтенше оқиғаларға жиі ұрынып қалады.

Ал облыс және аудан орталық­тарындағы қоғамдық көлік авто­парктерінің жағдайы адам шо­шыр­лық. Кейбір жерлерде әлі күн­ге дейін баяғы Кеңес заманынан қал­ған ескі «ПАЗ»-дармен жұрт таси­ды. Ақаулы көліктердің жол үстінде сынып жатуы, тіпті отқа оранған кездері жиі ұшырасады. Оның үстіне, автобустардың майы мен оны-мұны жөндеу шығындары да жүргізушілердің мойнына артылған.

Жырға айналған субсидия

Қазіргідей жыл сайын емес, ай сайын өмір сүру қымбаттап жатқан заманда қоғамдық тасымалдау­шы­лардың жұмысы бұрынғыдан бетер қиындай түскен: теңгенің құн­сыз­дануы, жанар-жағармай мен көлік бөлшектері бағасының өсуі бір жағынан қысса, екінші шағынан карантин шектеуі де жан алқымнан алып тұр, мұның бәрі республи­кадағы автопарктердің табысын көп төмендетіп жіберген. Сөйте тұра, өмір қымбаттағанымен, мем­лекет тарапынан қоғамдық тасы­малдау қызметіне берілетін демеу­қаржы көлемі бұрынғы деңгейде қалып қойған. Ал автопарктер шы­ғындарын жабу үшін тасы­малдау тарифін көтерейін десе, ол халықтың наразылығын тудырады, ал жергілікті атқарушы орган субсидияны ұлғайтуға құлшынып отырған жоқ.

Айта кетейік, әлеуметтік ма­ңызды бағыттарды субсидиялау тек 2019 жылдан бері беріле бас­таған. Бірақ кейбір облыстарда 2021-2023 жылдардың бюджеті бекітілгенде, оған бөлінуі тиіс шы­ғындар ескерілмей қалған. Тіпті, біршама аудандар мен қалаларда тасымалдау қызметтеріне ешқашан демеуқаржы берілмеген, кей өңір­лерде ауылдық және қала маңы тасымалы әлі күнге әлеуметтік ма­ңызды маршруттар деп мойын­далмаған.

Үкімет халықтың бірқатар осал тобының қоғамдық көліктерде жүріп-тұруына жеңілдіктер берген, бірақ жергілікті әкімдіктер та­сы­малдаушылардың содан жо­ғалт­қан қаржысына өтемақы тө­леуді қарастырмаған. Кикілжіңнің бәрі осы тұстан туады: тасымал­даушы жеңілдігі бар жолаушыларды көліктеріне мінгізгісі келмейді, ал олар Үкімет берген заңды жеңіл­ді­гім бар деп өзеурейді. Әлеуметтік шиеленіс туындауының басты себебінің бірі де осы.

Қоғамдық тасымалдау­шылар­дың шаш етектен асатын көп проб­лемасын Мәжілісте «Nur Otan» партиясы фракциясының депутат­тары да көтерген болатын.

– Күрделі жағдайға қарамастан ор­талық органдар да, өңірлік ор­ган­дар да тасымалдаушылардың проблемаларын шешуге құлықсыз. Бұл әлеуметтік шиеленіске әкеледі. Үкіметтің автопарктерді түгелдей жекеменшіктің қолына беру тура­лы шешімі де қордаланған проб­ле­маларды шешпейді, – дей келе, «Nur Otan» партиясы фракция­сы­ның депутаты Артур Платонов Үкі­метке әлеуметтік маңызды мар­шруттарды субсидиялаудың әдіс­те­месі мен нормативтік анық­тамасын әзірлеуді және жергілікті атқарушы органдардың субси­диялау бойын­ша міндеттемелерді толықтай орын­дауы туралы мәселе қойды. 

Шешімін таппаған мәселе

Премьер-Министрдің орын­басары Роман Склярдың айтуын­ша, жолаушылар тасымалы қызме­тін дамыту мақсатында 2018-2020 жылдар аралығында респуб­ли­ка­лық бюджеттен әлеуметтік маңыз­ды автобус маршруттарын субси­диялау үшін 100,5 млрд теңге (2018 жылы – 17,2 млрд теңге, 2019 жы­лы – 36,9 млрд теңге, 2020 жылы – 46,4 млрд тең­ге) және ав­топарктердің отан­дық автобус­тарды сатып алуы үшін же­ңілде­тілген лизингтік қар­жы­ландыру бағ­дарламасы шең­бе­рінде 57,2 млрд теңге (2018 жылы – 10 млрд теңге, 2019 жылы – 23,5 млрд теңге, 2020 жылы – 23,7 млрд теңге) бөлінген. Ал Қаржы ми­нистрлігінің баспасөз қызметі та­ратқан ақпараттан 2021 жылы өңір­лердегі әлеуметтік маңызды бағыт­тарды субсидиялау үшін 59,1 млрд теңге, ал жеңіл­де­тілген ли­зинг­тік бағдарлама бо­йынша 22 млрд теңге қарасты­рыл­ғанын білдік.

«Сондай-ақ қоғамдық тасы­мал­дау мәселелеріне қатысты биыл 8 шілде күні ИИДМ-гі жергі­лікті атқарушы органдардың, «Ата­мекен» ҰКК және автокөлік қауымдастықтарының қатысуы­мен жиналыс өткізді. Мұнда авто­буспен тасымалдау саласы бойын­ша қордаланған мәселелер талқы­ланып, тасымалдаушыларды суб­сидиялау жөніндегі әдістеме мен ережелердің орындалуы қатаң мін­деттелді. Қорыта айтқанда, бұл жайт Үкіметтің ұдайы бақылауында болады», – деп сендірген еді Премьер-Министрдің орынбасары Роман Скляр.

Бірақ одан беріде екі айдан астам уақыт өтті, алайда қоғамдық тасымалдау ісінің жағдайы күрт жақсарып кете қоймаған сияқты. Әсіресе, 2018-2020 жылдарды бюд­жеттен автопарктерді субсидия­лауға бөлген 100 миллиардтан ас­там теңге мен лизингпен жаңа ав­тобустар сатып алуға бөлінген 57 млрд теңгенің нақты қайда жұм­сал­ғаны белгісіз. Осы уақыт ішінде тығырыққа тіреліп, банкроттыққа ұшыраудың алдында тұрған Ақ­тө­бе, Шымкент, Петропавл қала­ла­рының тасымалдаушылары ере­уіл­ге де шығып үлгерді. Өйткені суб­­сидия алмаған автопарктер жер­гілікті атқарушы органдар бе­кіт­кен тарифтердің салдарынан ав­тобус жүргізушілеріне жалақы тө­лей алмай жатыр. Одан бөлек, са­тып алынған жаңа автобустарға лизинг бойынша мемлекет тара­пы­нан тиесілі қаражат әлі төленбеген.

Мысалы, Семей қаласындағы екі жыл бойы қызметін сәтті атқа­рып келген автопарк, қажетті қар­жы алмағандықтан, соттың ше­шімімен банкрот болып жария­ланып, несиеге алған техникасы түсініксіз жолмен басқа мердігерге берілген. Сонда Үкімет айтқан 100 млрд субсидия мен 57 млрд лизинг­ке арналған қаражат қайда сонда? Ең қызығы, аталған автопаркке екі жыл бойы субсидия төлемеген қала басшылары жаңа мердігер келгенде бір-ақ сәтте 520 млн теңге мөлшерінде демеуқаржы бөлген. Бұл қаражат қайдан шықты және бюджетте жаңа мердігер үшін ар­найы сақталып отырған ба? Ол қар­жы Семейдің автопаркі бан­кроттыққа ұшырағанша екі жыл бойы неге берілмеген?  Сұрақ көп, жауап жоқ!

Автобус тасымалын ұйымдас­тыру мен әлеуметтік маңызды ба­ғыттарды субсидиялау жергілікті атқарушы органдардың құзырына берілген. Ал олардың осындай аса маңызды әлеуметтік мәселелерді шұғыл түрде шешпеуінің кесірінен көптеген адамдар жұмыс орын­да­рынан айырылып, қарапайым тұрғындар күнделікті жүріс-тұры­сынан қалып, көп қиыншылықтар тудырып отыр. Ол, әрине халық­тың наразылығын тудыратыны жа­сырын емес. Бұған құзырлы ор­гандар не дейді екен?!

Дәулет АСАУ

Aikyn.kz | Бүгінгі жаңалықтар. Әлем және Қазақстан жаңалықтары.