Ән төресі – Әнұран

Әнұран

Қашан да елдің айбынын аңғартар мемлекеттің символдары болады. Туы, Елтаңбасымен бірге, шырқалар Әнұранды да осы қатарға қосамыз. Әнұран жай ән емес, халықтың тарихын, өткен жолын, бүгінгі күйін баян­дауы әрі рухты болғаны абзал. Қазақ халқы осы ғасырға дейін түрлі ке­зең­­дерден өтті. Соған сай түрлі Әнұраны болды. Заман сырғығанда ол да ауысты. Осы тұста біз ел тарихындағы Әнұрандарды бір шолып, мәні мен маңызына тереңдеп көрдік.

Алаштан қалған айбын

Қазақ тарихындағы Әнұранның бас­тауын Алаш кезеңінен тарқатсақ болады. Рас, оның алдында да, жаугершілік заман, көшпелі ғұмырда жыраулардың арқа қоз­дырар жырлары болды. Оның бәрін де бел­гілі бір кезеңдердегі Әнұран ретінде са­науға болады. Ал Алаш танымындағы Әнұранның жөні мүлде бөлек болатын. Дегенмен зиялылар кезеңінде де Әнұран­ның бірнеше нұсқасы болғаны айтылады. Бірақ арасында рухы басым, көпке бел­гілісі – Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Алаш туы астында, Күн сөнгенше сөн­бей­міз» жыры. Күн сөнген күні мәңгілік те сөнетіні хақ. Осы екі-ақ жол бәрін ай­тып тұр, қазақ халқы мен елді ойлаған алып­тардың мәңгі тірі тұратынын аңғар­тады. Алаш кезеңінде бұдан да басқа Әнұран ретінде айтылған жырлар жетерлік. Алайда шыны керек, ол кезеңдегі Әнұран­дардың басым бөлігінде асқақ рухтан гөрі әділетсіздікке қарсы шамырқанған шын­дықтың шырылы басым болатын.

Жартығасырлық жалған ұран

Кеңес одағының құрамында болғанда, 1943 жылы Қазақ КСР-ның алғашқы мем­лекеттік Әнұранын жазуға байқау жария­ланды. Соңғы нұсқасы ретінде Мұқан Төлебаев, Евгений Брусиловский мен Ла­тиф Хамидидің әуеніне жазылған Ә.Тә­жібаевтың, Қ.Мұқамедханов, Ғ.Мүсіре­пов­тың мәтіні қабылданды. Кейбір дерек­терде сол Әнұран мәтінінің толыққанды авторы Қ.Мұхамедханов екені айтылады, ал Тәжібаев пен Мүсіреповтың үлесі бар болғаны мәтін басындағы «ер қазақ» сөзін «біз қазақ»-қа ауыстыруымен шектелген. Әнұран 1945 жылы бекітілді. Дегенмен кеңестік дәуірдегі Әнұранның сөзі ком­мунистік идеология талабына сай, жалған оптимистік рухқа құрылғанын айтпай өту­ге болмайды. Ол кездің басты идеоло­гиясы – сол баяғы коммунизмді насихаттау жолы болатын. 1945 жылы қабылданған Әнұ­ран 1992 жылға дейін айтылып келді. Жарты­ғасырлық жырдың әуені ғана сақ­та­лып, мәтіні жойылды. Ол Әнұранның мә­тінін толық тізбектеп отыра алмаймыз. Дегенмен сынға қалар тұстарына тоқталып кетелік.

«Торлаған тұманнан жол таппай тұрғанда,

Жарқырап Лениндей күн шығып, атты таң».

Кеңес кезіндегі Әнұранда осындай жол бар. Бұл кәдуілгі жеке басқа табынушы­лықтың нақ өзі екеніне сөз жоқ. Тағы бір мысал, сол Әнұранда ұлтшылдық көрінісі, бір ұлтты екінші ұлттан биік көріп, жікке бөлу болды. «Одақтас, ұрандас елдердің қамқоры, Көп алғыс айтамыз ұлы орыс халқына». Міне, осы жол – сол сөзіміздің дәлелі. Не де болса жарты ғасырға жуық уақыт бойы жалған ұранға ұйытқан Әнұран еліміз тәуелсіздік алысымен көп ұзамай жойылды.

Жаңа рухтың жаршысы

Тәуелсіздік алғаннан қазақтың сан­ғасырлық арманы болған азаттық пен зайырлылықты бейнелейтін жаңа Әнұ­ран­ды әзірлеуге қажеттілік туды. Осыған орай 1992 жылы республика Әнұранының мә­тіні мен әніне конкурс жарияланды. Ко­миссия іріктеуіне барлығы 750 жоба келіп түсті. Конкурста төрт ақын: Мұзафар Әлім­баев, Қадыр Мырза Әлі, Тұманбай Мол­дағалиев пен Жадыра Дәрібаеваның бірлесіп жазған мәтіні жеңіске жетті. Ал жоғарыда айтқанымыздай, Әнұран әуені сол баяғы күйінде қалды.

Бұл Әнұранның маңызы, астары, тіпті, адам жанына сөз арқылы сыйлайтын рухы да асқақ болды. Сонысымен көптің көңі­лінен шыққаны жасырын емес. Оны тың­дап отырып, мәніне үңілсеңіз, ат үстінде талай жылдық соғысты бастан өткеріп, кейін зиялыларын жоғалтып, өзгенің бо­данында бұлқынған жүректі көресіз. Со­ның бәрін ақыры жарып шығып, жарық күннің астында кеудесін кере «меннің» жырын жырлаған жас батырды көргендей боласыз. Мәселен, «Тағдырдың тезінен, то­зақтың өзінен, Аман-сау қалыппыз, аман-сау қалыппыз» деген жол соның дәлелі.

Міне, қазақтың болмысын, кей тұста тосырқағанын, бірдегі ұяңдығын, шам­дан­са өлімді де елемейтін қайсарлығын, ба­уырмалдығын осы Әнұраннан аңғарасыз.

«Ардақтап анасын, құрметтеп данасын,

Бауырға басқанбыз баршаның баласын.

Татулық, достықтың киелі бесігі –

Мейірбан Ұлы Отан, қазақтың даласы!».

Бұдан артық жеткізудің қажеті де жоқ. Осылай бәрін баяндай келе «Ар-ождан, ана тіл, өнеге-салтымыз, Ерлік те, елдік те ұрпаққа аманат!» дейді. Талай ғасыр тезден өтіп, ақыры үкілеп жеткізген елдікті, жер­ді, қайсар болмысты ұрпаққа табыстаған бабалардың сөзімен түйінделеді.

Бейбіт заманның бесігін тербеген

Дегенмен елді бүтін бір болмыстағы адам ретінде сипаттайтын болсақ, белгілі кезеңдерден кейін жаңашылдыққа ұмты­лыстың болатыны аян. Өткеннің зарын жиып, көміп, алға басу үшін де жаңа көз­қа­рас керек болады. 2006 жылы Қазақ­стан­ның Әнұраны ауысты. Оған дейін Қазақстанның бейресми Әнұраны сана­лып келген Шәмші Қалдаяқовтың «Менің Қазақстаным» әнінің мәтіні аз-кем өз­гертілді. Мәтіннің қосымша авторы ретін­де сол кездегі ел Президенті Н.Назарбаев өз ұсыныстарын енгізді. Қазір осы Әнұран мемлекеттің айбынын көрсетіп тұр.

Әрине, бұл жыр да қазақ халқының ер екенін, батырлығын мадақтауды ұмыт қалдырмаған. Сәл әскери марштық тол­қын да бар. «Ерліктің дастаны, Еліме қа­рашы!». Яғни, қазақ жерінің даласы, әр төбесі мен жартасында ерліктің ізі жат­қанын, дастан етіп жырласаң да бітпейтінін меңзейді. Және бұл Әнұранда бар екпінді «Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің – Қазақстаным» деген жолға түсіреді. Туып, өсіп-өніп келе жатқан әр ұрпақтың кеудесінде сақталып, шырқалар сөз – осы.

Бағамдап отырсақ, заманына қарай Әнұрандар да құбылған екен. Әйтсе де, белгілі бір иеологияның аранынан тыс, елдің бірлігі мен мемлекеттің бүтіндігін көксеген тәуелсіздік жылдарындағы Әнұранның орны ерекше. Сондықтан халықтың айбынын аңғартар ән қашан да әннің төресі саналмақ.

Aikyn.kz | Бүгінгі жаңалықтар. Әлем және Қазақстан жаңалықтары.