Биыл – ғұмырын ғылымға арнаған әдебиеттанушы, өнертанушы, шығыстанушы, қазақ археологиясының атасы атанған Әлкей Марғұланның 120 жылдық мерейтойы.
Академик аманатын арқалаған
1,460
оқылды

Ғалымның басшылығымен бүкіл Еуразия аумағына тараған қола дәуірінің соңғы кезеңіне жататын Беғазы-Дәндібай мәдени ескерткіштеріне 1947-1952 жылдар аралығында қазба жұмыстары жүргізілген еді. Алайда содан кейін жарты ғасыр бойы әлемдік маңызға ие мәдени мұра қараусыз қалып қойған-ды. Дегенмен соңғы жылдары ғалымның шәкірттері бұл бағыттағы жұмысты қайта бастады.

Қазір осы қазба жұмыс­та­ры­ның басы-қасында Әлкей Мар­ғұ­ланның соңғы аспиранты, Қа­­­­­рағанды мемлекеттік уни­вер­ситетінің профессоры, археолог Сағындық Жауымбаев жүр. Ұс­та­зының ісін жалғастырған ға­лым Әлкей Марғұланның соңғы аспиранты болғанын әлі күнге мақтанышпен айтады. 

«1974 жылы сол кездегі С.Ки­ров атындағы Қазақ мем­ле­кет­тік университетінің Тарих фа­культетін бітірдім. Сол жылы Қа­рағанды университетіне кел­дім. Биыл осында Қазақстан та­­рихы кафедрасында жұмыс іс­теп жатқаныма 50 жыл болады. Сту­дент кезімізде археолог Аб­дул­манап Оразбаев ұстазымыз бол­ды. Осы Абдулманап Ораз­баев Әлкей Марғұланның шә­кірт­терінің бірі екен. Ең бірінші шә­кірті – Кемел Ақышев. Ал мен академиктің соңғы аспи­ран­ты болдым», – дейді профес­сор Сағындық Жауымбаев. 

Профессордың айтуын­ша, Абдулманап Ораз­баев археология мамандығында оқы­­ғысы келетін жастардың ті­зі­­мін жасапты. Сөйтіп, 75 сту­дент­­тің ішінен 9-ын таңдап ала­­­ды. Оның ішінде Сағындық Жауым­баев пен Кемел Ақышев­тың ұлы Әлішер де бар еді. 

«Осы тоғызымыз археология ма­мандығын оқып шықтық. Бір­ақ археологияға барған жас­тар аз болды. Бізге Әлкей Мар­ғұ­лан келіп арнайы курс оқитын. Ағамыз «Орталық Қазақстанның археологиялық ескерткіштері» деген тақырыпта дәріс берді», – дейді кейіпкеріміз. 

Университет бітірген жас­тар жан-жаққа тарап кетеді. Са­­ғындық Ұбайұлы да Қара­ған­ды­ға оралды.

«1974 жылы осында келіп оқы­­тушы болып орналастым, 1975 жылы студенттерді алып қаз­­ба жұмыстарына шықтым. Сол­­түстік Қазақстанда Сер­геев­ка деген аудан бар. Кейін Шал ау­­даны болып өзгерді. Сол жер­де қазба жұмыстары жүріп жат­қанда, шілде айында Қарағанды уни­верситетінің ректоры Ебіней Арыстанұлы Бөкетов келді. 

Сәлем берсем, «Ей, батыр не іс­­­­­теп жатырсың?» – дейді.

«Аға, осында қола дәуірінің ес­­керткіштерін қазып жатыр­мыз», – дедім. 

«Ә-ә, жарайды, онда сен мы­нау қазақтың бейіттерін көріп тұр­сың ба?» – деді. 

«Көріп тұрмын!».

«Осының ішінде әкем мен ше­шем жатыр. Жылына бір рет ке­ліп кететінім бар. Биыл сендер осы жерде екенсіңдер, сендердің ла­герьлеріңде болайын», – деді. 

Содан лагерьде қонды. Мал сойып қойғанбыз. Қо­­нақ болды. Палаткада қонған  ғалым ағамыз: «Ой, Са­ғын­­дық, әкем мен шешемнің ба­­сына бірінші түнеуім», – деп ал­­ды да: «Егер аспирантураға бір жақ­­қа баратын болсаң, маған ай­тарсың», – деді. 

Бір жылдан кейін Ғылым ака­демиясына аспирантураға орын келді. Ебіней Арыстанұлы­на кіріп, «Бізге орын бөлініпті. Мен баратын болдым», – деп едім, «Жарайды, олай болса екі-үш күннен кейін келсейші», – де­ді.

Кетер кезде бардым. Қолыма екі конверт ұстатты. 

«Біреуін Әлкей Марғұланға тап­сырарсың», – деді. 

Алматыға барып аспиран­тура­ға түстім. Орналасып алған­нан кейін Әлекеңді іздеп тауып, сәлемдемені бердім. Конвертті ашып қарады да «Жауымбаев Са­ғындық деген сенбісің?» – де­ді. 

«Иә, мен боламын, аға».

«Ебеке, сені «аспирант қы­лып ал» депті ғой. Мен биыл ас­пирант алмаймын деп ойлап едім. Кітаптарым да бар жазыл­ма­ған, соларды қолға алуым ке­рек. Аспиранттармен жұмыс іс­тейтін уақытым жоқ менің. Бір­ақ Ебекең айтқаннан кейін амал жоқ алайын», – деді. Бұл 1976 жыл болатын», – дейді Са­ғын­дық Ұбайұлы.

Содан жас Сағындық үш жыл Әлкей Марғұланның аспи­ран­ты болады. Бір жылы бірге археоло­гия­лық экспедицияға да шығады.

«Ол кісі Атасу қонысында қаз­ба жұмыстарын жүргізіп жа­тыр екен. Сол қоныста шәкірті Мир Қасымұлы Қадырбаевпен бір­ге жұмыс істедім», – дейді Са­­­­ғындық Ұбайұлы. 

Содан Сағындық Жауымбаев Қа­дырбаев экспедициясымен бір­­ге 10 жылдай қазба жұ­мыс­та­ры­­на қатысады.

«Үш жыл аспирант болдым», – дедім ғой, сол кезде ол кі­сі кей­де үйіне шақырады. «Са­ғын­дық, келіп кет, маған», – деп.

Кешке қарай барамын. Сағат 4-5-те Тереңкөл көлінің бойын­да қыдырады. 

Маған ақылын айтады. «Сен Пе­тер Фалькті, Георг Ниманды, ал­­ғашқы Ресей академиктерін оқы, шырақ», – деп көп кітап­ты тізіп айтатын. 

Соларды оқыдым, білімге қа­­­­­­­нықтым.

Көшеде жүргенде көптеген ға­­­лымдар, тарихшылар, жазу­шы­­лар Әлкей ағамызға келіп сұрақ қойып жататын, ол кісі де асықпай түсіндіріп, ақыл айтып, жөн сілтейтін.

«Мынау – Ахмед Сафи деген ака­демик, жас жазушы Ақселеу Сей­дімбек деген жігіт» деп та­ныс­тырып жататын», – дейді кейіп­керіміз.

1978 жылы Қазақстан Ғы­лым академиясының Тарих, ар­хеология және этнология инс­титутының директоры Ақай Нү­сіпбеков Сағындық Ұбай-

ұ­лын шақырып алып, «Сен Әл­кей Марғұланның аспиранты­сың ба?» деп сұрайды. «Иә». «Он­да дайындал, ол кісі Но­во­сібірге іссапармен барады. Еріп жүресің», – дейді. 

«Наурыз айында жол жүрдік. Ұшақ­пен ұштық. Алғаш рет Әле­­­кеңнің құжатын берді. Билет алуға. Құжаттан көрдім. 1904 жы­лы 11 мамырда туған екен. 

КСРО-ның ғылым акаде­мия­­сының Новосібірдегі фи­лиа­­лына бардық.

Академик Алексей Окла­д­ни­ков қарсы алды. Ғылым ака­де­миясының арнайы қалашы­ғын­дағы қонақүйге жатқызды. Екі бөл­мелі, бір бөлмесіне мен, Әл­кей аға екіншісіне орналасты. Кетерінде қызы Дәнел апамыз: «Са­ғындық, бұл кісіге тек сүт өнім­дерін ғана алып бересің» деп тапсырған болатын. Орын­дау­ға тырыстым», – дейді әңгі­ме­сін жалғастырған Сағындық аға­мыз. 

Академик пен аспирант бір же­ті сол жерде бірге болады. Екін­ші күні докторлық дис­сер­та­ция қорғау басталады. 

«Әлкей аға бірінші оппонент бол­ды. Қорғаудың алдында бү­кіл Сібірдің ғалымдарына Ок­л­а­д­ников: «Это мой давнейший друг. Академик академий наук Ка­захской ССР, лауреат Ле­нинс­кой премии, лауреат пр­е­мий Шохана Валиханова» деп Әлкей Марғұланды таныс­тыр­ды», – дейді Сағындық ағамыз. 

Сол жерде Алексей Оклад­ни­ков Әлкей Марғұланнан он-он бес минут лекция оқуды сұ­рай­ды.

«Мінберге шығып, қоңыр дауы­сымен Енисейдің бойын­да­ғы түріктер туралы лекция оқы­ды. Сақтардан алып келді. Қан­дай ескерткіштер барын айтып өтті.

Сол уақытта байқадым, Әлекеңнің білімдар­лы­ғын. Он бес минут емес бір сағат сөй­леді. Ешкім қарсы болмады. Ұйып тыңдады», – деді акаде­мик­тің соңғы аспиранты.

Әлкейдің соңғы шәкірті Са­ғындық ағамыз болса, бұл кі­сі­нің бір шәкірті Қарқаралыдан Алтын адамды тапқан археолог – Арман Бейсенов.

Сағындық Жауымбаев – біз­дің жыл санауымызға дейін бас­талатын қазақ тарихындағы қо­ла дәуірінің мәдениетін үш жүз жылға әр қарай тереңдеткен ғалым. Оның ашқан жаңалығын ес­тіген жапондық белгілі ар­хе-о­лог, профессор Мураками Са­ғын­дық Ұбайұлын сонау Жа­по­ниядан арнайы іздеп келеді. Қар­қаралыдағы Кент тауында орналасқан Алат қорымынан Са­ғындық Жауымбаев тапқан те­мір балқытатын металлур­гия­лық пешті көрген ол таң-тамаша бо­лыпты. Ерте қола дәуірінің мә­дениетіне тән әлгі пеш қазақ же­рінде өмір сүрген ежелгі тай­па­­л­ардың туындысы болса ке­рек. 

Сағындық ағамыз осы жаңа­­лығы арқылы та­рих­­та қазақ даласында қоры­тыл­ған қола – әлемде алғаш ба­л­қы­тыл­ған ме­тал­дың біріне ж­а­­­­татындығын дәлелдеп шық­қан. 

«Неміс және жапон ғалым­дары Мәскеу арқылы мені тауып алып, арнайы іздеп келді. Гер­ма­ния­ның Бохум қаласында біз тап­қан жәдігерлер қойылған үл­кен көрме ұйымдастырды. Ол жерге 300-ге тарта экспонаттар алып бардық. Металлургиямен ұзақ жыл айналысқан Жапония­ның атақты ғалымы Мура­ка­ми­мен 5 жылға келісімшарт жа­са­дық. Біздің зерттеп жатқанымыз – Кент тауы ішіндегі Алат қо­нысы. Ол – біздің заманымызға дейінгі ХІІ-VІІІ ғасырларды қам­титын ежелгі қоныс. Онда 500-600 жылдай адам баласы өмір сүрген. Қоныс 2 мәдени қа­­­баттан тұрады. Төменгі мә­дени қабатынан қоланы қорыт­қан пештердің орны мен тастан жасалған 5-6 пеш табылды», – дейді Сағындық Жауымбаев. Осы­лайша, атақты академиктің соң­ғы аспиранты ұстазының бас­таған ісін жалғастырып ке­ле­ді. Ол ұстазы Әлкей Марғұлан­ның еңбектері әлі күнге дейін ға­лымдар мен студенттерге азық екенін айтады.

Әдебиет БЕЛГІБАЙҰЛЫ,

Қарағанды облысы