Тарихтың ақтаңдақ беттерінде ақиқаты ашылмаған дүние көп. Бірі – сол тұстағы солақай саясаттың кесірінен бұрмаланған болса, енді екіншісі – архивтің шаң басқан құжаттарының арасында құпия құлпына таңылып жатыр.
Тұрардың жазған диктанты
403
оқылды

Рас, егемендік таңынан кейін өшкеніміз қайта жаңғырып, жоғалғанымыздың бір бөлігі  табылғандай болды. Міне, сондай құнды дүниелеріміздің бірегейі  – Алаш ардақтысы Тұрар Рысқұловқа қатысты тың деректер. 

Жамбыл облысының мем­ле­­кеттік архивінде бү­гін­де «Совет өкіметін орнатушы­лар» қо­рында Тұрардай тау тұлғаға қа­тысты біршама құжат жинақ­тал­ған. Ол жерде түпнұсқа құжат­та­­­­рымен қатар, Ташкент, Шым­кент архивтерінде сақталған тың мұ­ралардың көшірмелері де сақ­талған. Рысқұловтың өз қол­таң­ба­сы Әулиеата уездік атқару ко­ми­теті қорының құжаттарында 1920 жылға дейін жиі кездеседі. Оның ішінде 1919 жылы ашар­шы­лық­қа тап болғандарды аман алып қалу мақсатында қоғамдық асха­на­лар құру туралы да тапсырмалық құ­жаттары бар. Ташкентте түп­нұс­­­қасы, ал өңір архивінде кө­шір­­месі сақталған 1926 жылғы Нау­рыз мерекесін тойлау туралы бұй­­рық құжат тіпті теңдессіз қа­зы­на. Сондай-ақ 1915 жылы Таш­кент педагогикалық училищесінде ем­тихан тапсырғанда жазған дик­тан­ты да қазір Тұрар Рысқұлов ту­ра­лы жинақталған мұралар қо­рын молайтып отыр. 

– Сол құжаттар арқылы біз Тұ­­рар­­дың жастық шағынан-ақ кү­рес­кер болған болмысын таны­дық. Ең алғаш «Бұқара» қазақ-қыр­­ғыз жастарының ревалю­ция­лық одағын құрғанын біліп, жа­­­­­зушы-журналист Мақұлбек Рыс­дәулетпен бірге архивтік ізде­ніс жұмыстарын жүргіздік. Бұл та­қырып бойынша архивтегі үл­кен еңбектің бірі – мұрағат құ­жат­та­рына шолу жасалды. Бүгінде ол шолу көпшілікке таптырмас құ­рал­ға айналып, өлкетану бағы­тын­да мектеп ұстаздары интер­рак­тивті оқулықтар дайындауда. 

Ал Тұрар Рысқұловтың 50 бет­тік ғұмырнамасы – тарих­шы­лар­ға теңдессіз олжа. Бүгінде ол құ­жат жіті зерттеліп, тарихшы-ға­лым Ордалы Қоңыратбаев архив құ­жаттары негізінде Тұрардың күн­делігін құрастырып, жарыққа шы­ғарды. 

Тұрардай тау тұлға туралы сөз қозғағанда жазушы Шер­хан Мұртазаның есімі қатар ай­тылады. Өйткені Тұрардың биік­тігін алғаш танытқан Шера­ға­ның ізденісі еді. «Қызыл жебе» ро­манында кездесетін Үсіп Саты­бал­дин, Нұршанов, Сарымолдаев, Тоқ­баев, Жанұзақов сияқты үзең­гілестері туралы деректерді алыс­қа бармай-ақ Жамбыл облысының мемлекеттік архивінің құжат­та­ры­нан кезіктіруге болады. Ал Са­ты­балдин тіпті Тұрармен бірге оқы­ған тұсын, «Бұқара» рево­лю­ция­лық одағын құру сәттерін екі параққа естелік етіп қалдырған. Үсіп­тің жазуынша, көтеріліске Мер­кі орыс-түземдіктер мекте­бі­нің түлектері белсене қатысқан. Бұл жөнінде тұпнұсқасы Өзбек­стан Республикасының орталық мұра­ғатында, көшірмесі Жамбыл облысының мемлекеттік мұра­ғат­та­рында сақтаулы тұрған Тұрар Рыс­­құловтың партия қатарын та­залау науқанына байланысты жә­не Сталинге жазып берген қыс­қаша өмірбаяндық жазбасында нақ­ты әрі анық жазылған, – дейді Ш.Мұртаза атындағы руханият жә­не тарихтану орталығының «Шер­­хантану» бөлімінің мең­геру­шісі Назым Қожамарова. 

Осы құжатта Тұрар мек­теп­ті бітіргеннен кейін Мер­кіде сот­тың хат тасушысы болып жұ­мыс істегені айтылған. Одан кейін Піш­пек ауылшаруа­шылық учи­ли­щесін төрт жыл оқып бітіргені жа­зылған. Осы тұстағы ең қызық­ты мұрағат құжаты Тұрар білімін жетіл­дірмек мақсатта Самара орта ауылшаруашылық училищесіне құ­жаттарын тап­сырады. Тұрар Рыс­­­­­құлов естелік жазбасында: «Бір сөздің жалғауы дұрыс емес деп ем­тихан тапсыр­ған 250 адамның ара­сындағы «жал­ғыз түземдік» еке­німді де еске алмастан құлатып жі­берді» деп жазып күйінген. Одан соң қа­зақ­тың біртуар аза­ма­ты Ташкент мұғалімдер инсти­ту­тына оқуға түс­кісі келеді. Алайда бұл жерде оның мұсылман баласы екені алға тар­тылып, оқуға қабыл­да­май қоя­ды. Жамбыл облысы­ның мұрағат мұрасына осы оқу ор­нына түсу үшін жазған диктан­ты­ның көшір­месі жетіп отыр. Тари­хи құжатта бір тыныс белгісі­нен қате жіберіп, «-5» деген баға ал­ғаны көрсетілген. 

Аяқтан шалып, оқуға әділетсіз қабылдамаған соң Тұрар Оқу-ағар­ту министріне арыз жазады. Алайда осы тұста 1916 жылғы дүр­белең басталып кетіп, Тұрар қай­та­дан Меркіге келіп, көтері­ліс­ші­лер арасында түсіндіру, үгіт-насихат жұ­мыстарын қолға алады. Бұл кезде Тұрардың жасы небәрі 22-де бол­ған. Алайда тағы бір жазба­лар­ға сүйенсек, Тұрар өз жасын бір­ша­ма үлкейтіп жаздырғаны тура­лы айтылады. Демек, Ұлт-азаттық көтеріліс басталған кезде Тұрар­дың жасы 18-де болуы да бек мүм­кін. 

Бүгінде Жамбыл архивінде сақ­талып тұрған Тұрар Рысқұлов­тың қолжазба диктанты сөз жоқ, құн­ды мұра. Бала Тұрардың қол­таң­басы сүйсінтіп қана қоймай, сол тұстағы солақай саясат пен қа­зақ кешкен қиын-қыстау кезең­ді аңғартып тұр. 

Әрине, мұндай құнды мұралар өт­кен күннен сыр шертумен қа­тар, кейінгі ұрпақтың бойына пат­риоттық рухты ұялататыны анық. Әрі осындай тарихи ашылу­лар арқылы Тұрар туралы тағы тың деректер жарық көреді деген се­нім мол. 

Саятхан САТЫЛҒАН,

Жамбыл облысы