Ғылымда, әсіресе этнографиялық ғылымда дерек берушілердің маңызы зор. Олардың берген ақпаратын ғалымдар зерделеп, ғылымның дамуына үлес қосады. Ал информатордың өзі ғылыммен айналысса, бәсі тіпті жоғары. Қазақтың дәстүрлі музыканы тану білімінде ондайлар көп емес. Есімізге бірде-екілі тұлғалар ғана түседі. Осылардың қатарында Жағда Бабалықұлының орны ерекше.
Жағда Бабалықұлы (1917-2010) – тарихшы, этнограф, шежіреші. Ол қазақ халқының салт-дәстүрлерін, тұрмысын, ұлттық ойындарын зерттеп, көптеген еңбек жазды. Сондай-ақ Қытайдағы қазақтардың мәдениеті мен этнографиясы туралы құнды мәліметтер жинақтаған. Кеңестік және тәуелсіз Қазақстан кезеңінде ұлттық мұраларды жаңғыртуға атсалысып, тарихи деректерді сақтау мен насихаттауға зор үлес қосты.
Бүгінгі әңгіме тарихшының дәстүрлі музыка жайлы айтқан бірнеше сөзіне арналады. Дереккөз ретінде Қасымхан Бегмановтың «Этнографпен әңгіме» (Алматы: Дәстүр, 2010) еңбегін пайдаландық. Бұл – Жағда Бабалықұлымен сыр-сұхбат.
Әуелі Жағда атамыздың мына сөзіне назар аударайық.
«Мен 1986 жылы тамыз айында Алматы облысы Майтөбе жайлауының Қызыл кезең деген жерінен сурет таптым. Суретте адамдар бір-бір сызықпен бейнеленген. Олардың түгелдей билеп жүргені байқалады. Ал алдарында домбыра жатыр. Домбыраның басы сол жаққа, шанағы адамдардың оң қол жағына қаратылған. Демек, сол замандағы адамдарда дәл бүгінгідей домбыраны оң ұстай білгенін аңғаруға болады. Домбырада шанақ, мойын, бас, екі құлақ, екі ішек бар. Бұл музыкалық аспаптың да мойнына қазіргі кездегідей үкі тағып қойған…».
Этнограф бұл тасты бүгінгі Ықылас атындағы музыкалық аспаптар мұражайына апарып тапсырғанын және жан-жақты зерттей бастағанын айтады.
«Тастың ұзындығы – 130 сантиметр, ені – 80 сантиметр, қалыңдығы – 60 сантиметр, өңі – қара, кәдімгі қайрақ тас. Сол тасты мына музейге алып келгенде Кемел Ақышев бастаған бір топ археология ғалымдарына көрсеттік. Сонда зерттей келе, мына бедерлі суреттер біздің жыл санауымызға дейінгі 4 мың жыл бұрын сызылған екен деген қорытындыға келді. 6 мың жылдың алдында ата-бабамызда домбыра бар екен. 6 мың жылдың алдында күй шертіп, би билейді екен ғой».
Бұл жаңалық қазақ музыка өнерінің ежелден қалыптасқанын және оның үздіксіз даму жолын көрсетеді. Домбыра бейнесінің сақталуы – бұл аспаптың қазақ мәдениетінде ерекше орын алғанының айғағы.
Келесі бір сөзінде сыбызғы жайлы сөз қозғайды.
Жаратылыстың өзі ыңғайлағандай, қара қурайдың ұзындығы – екі-үш метр. Бастан-аяқ буынсыз, ішкі үлбіреуік қабаты жабысып, қураймен бірге кебеді де, дыбыс қашпай, керісінше қоңыр үнімен астасып кетеді. Табиғаттың бізге берген байлығы сол, сыбызғы үйренушілерге молынан жетерлік дайын аспап берді. Біреу-міреу «сындырасың» деп жатпайды. Мал баққанда, жалғыз-жарым жүргенде, аңға шыққанда, ұзақ жолда бір тал қурайды кесіп алып, ызыңдата береді ғой кез келген адам. Осындай жүз ызыңның, мың ызыңның бірінен сәттілік шығарған деп, сыбызғышы болмай не болмақ? Ал қара қурай жоқ жерде сыбызғылар талдан жасалады.
Бүгінде сыбызғышылық өнер қайта жаңғырып келе жатыр. Жағда атаның «сыбызғы жарықтық заман төрінен қалай ығысып кетті» деген уайымы сейіліп, кәсіби сыбызғышылық өнердің басында Талғат Мұқыш тұр.
Тағы бір үзіндіде сыбызғы жайлы мына бір пікірі қызықты болар деп есептейміз.
Ақымжан сыбызғысының үнінен, ел айтқандай, оның ағаштан жасалмағанына көзім жетті. Бәсеке түскен талай сыбызғышының алдын ораған Ақанның сыбызғысы – қара қурайдан жасалғанына еш күмәнім жоқ. Ал қара қурайдың отаны, әрине Алтай өлкесі. Тағы да бір дерек келтірейін. Алтайдан ертерек ауған қоңыраттарда тап қазір сыбызғы тарту өнері жоққа тән. Найманның Алтай айналасында қалғандары сыбызғыға бір табан жақын, ал Алтайдан алшақтаған жұртта бұл өнер жоқ. Сарыарқаны мекен еткен керей ұлыстарының өзінде де сыбызғы тарту мүлдем кезікпейді. Ресей құрамында жүрген азғантай бодан мемлекеттерде күні бүгінге дейін сыбызғы тарту өнері жалғасып келеді. Батыстағы – Ерепей, бүгінгі Орал тауының төңірегіндегілер де сондай. Сыбызғыны олар «қурай» деп атапты. Осы деректермен санассақ, сыбызғы аспабының тегі, түп-төркіні туған топырағы Алтай өңірі деуге толық хақымыз бар. Сыбызғы күйінің алтын бесігі де сол Алтай табиғаты болмақ. Анығырақ айтқанда, сыбызғының өрілген өзегі – Алтайдың қара қурайы.
Мына бір дыбыс жазбада Жағда Бабалықұлының «Домбыра форумында» сөйлеген сөзі жазылған екен.
Әрине, шежіреші ақсақал күй аңызы жайлы да айтары көп. Кітапта мейлінше жиі кездеседі. Біз мына бір тұсын ғана ұсынып көрейік. Автордың «аңызы бар күйлер жайлы айтып беріңізші» деген өтінішіне келесідей жауап берген.
Көп қой ондай аңыздар. Қазақта малдың күйі қалай? Елдің күйі қалай? Хан мен қараның күйі қалай? – деп бар мен жоқтың, рух пен рухсыздықтың, жақсы мен жаманның, бақыт пен қырсықтың күнгейі мен теріскейінің күйі қалай деген бір ауыз сөзбен жіктеп, анықтап береді. Құдіреті күшті осы күй сөзі мен музыкалық аспапта тартылатын күй сөзінің түбірі, төркіні, мән-мағынасы, мазмұны бір. Қазақ халқы тіл жетпеген немесе ашып айта алмаған, айтуға батылы бармаған тағдырдың небір қилы кезеңдерін аспапта ойналған күймен жеткізген.
Шыңғыс ханға құлан теуіп өлтірген баласы Жошының өлімін күй арқылы естіртіп, күй арқылы көңіл айтып, сабыр тілеген. «Ақсақ құлан Жошы хан» күйі қазіргі қазақ күйі қорында бар.
Мал иесі ұрыны ұстап, әділ бидің алдына апарып шешім сұрағанда, әділдікті ту еткен би қолына домбырасын алып, өз ойын ұрыға «Тансаңшы-тансаңшы» деп, күй арқылы жеткізіп, ұрыны құтқарып жіберген. Бұл тану дегенді білдіріп тұр. «Ей, сен ұрлап алыпсың ғой, жоқ, мен алғам» дейді. Ұрыны алдыңа алып келгенде құтқарып жіберу мақсатымен осы күйді шертіп тұр ғой. «Тансаңшы» атты осы күй қазіргі қазақ күйінің қорында бар.
Біз жалпы «күй» дегеннің не екенін түсінсек те, дөп анықтамасын іздеуді тоқтатпаймыз. Қызықты деректер кездессе өзімізге түртіп аламыз. Міне, біз оқып отырған кітапта да көңілге қонымды дүниелерді оқыдық.
Күй үнімен күлдіретін,
Күй үнімен күңірентетін.
Күй үнімен қуантатын,
Күй үнімен жылататын.
Күй үнімен өлтіретін,
Күй үнімен тірілтетін дәуір болған шығар……Адам мен жан-жануардың жан дүниесін балқытып, балбыратып, езіп, егілтіп, дірілдетіп, қалшылдатып, елжіретіп, көзінен жас ағызып жылататын – күй. Екі көзін күлімдетіп, екі танауын желбіретіп, езуін жиғызбай күлдіретін – күй.
Құрметті оқырман, біз Жағда Бабалықұлы айтқанын тізіп жазғанымыздың үлесі өте аз. Және тек күй мен домбыра айналасында ғана айтылған деректерге басымдық беріп отырғанымызды атап өтейік.
Бұған дейін домбырамен күй шерткендегі қағыс түрлері туралы жазған болатынбыз.
Рүстем НҮРКЕНОВ, күй зерттеушісі