Aikyn.kz америкалық агенттіктің құрылу мақсатынан бастап, оның қызметінің тоқтатылу себептерін талдайды.
20 қаңтарда инаугурациядан кейін Дональд Трамп өз жарлығымен USAID қызметін 90 күнге тоқтатты. Фото theedgemalaysia.com сайтынан алынды. Авторлығы: Reuters
USAID (United States Agency for International Development) 1961 жылы құрылып, демократияны, экономикалық реформаларды, денсаулық сақтау, білім беру және гуманитарлық көмек салаларын дамытуға арналған бағдарламаларды қаржыландырып келді.
Бұл әлемдегі ең ірі ресми көмек агенттіктерінің бірі, бюджеті 40 миллиард доллардан асады. АҚШ-тың барлық сыртқы көмегінің жартысынан көбі осы агенттік арқылы жүреді.
USAID көбінесе Африка (Кения, Эфиопия, Нигерия, Оңтүстік Судан және т.б.), Азия (Үндістан, Пәкістан, Индонезия, Филиппин және т.б.), Шығыс Еуропа және Орталық Азия (Украина, Грузия, Қазақстан, Қырғызстан және т.б.), Латын Америкасы (Гватемала, Гаити, Колумбия және т.б.) елдерінде белсенді жұмыстар атқарады.
USAID-тің Қазақстандағы қызметі 1992 жылдан басталды. Оның басты мақсаты – экономикалық және демократиялық реформаларды қолдау, денсаулық сақтау, азаматтық қоғамды дамыту және аймақтық тұрақтылықты нығайту болып белгіленді.
Ақ үй USAID-тің «абсурдты шығындарының» тізімін жариялады. Фото cryptopolitan.com сайтынан алынды
Агенттіктің Қазақстандағы негізгі жобалары 5 бағытта жүргізілді:
1. Экономикалық даму, шағын және орта бизнесті дамыту. Инвестиция тарту және инновациялық технологияларды енгізу, Қазақстанның БҰҰ-ның «жасыл экономика» қағидаттарына көшуіне көмектесу;
2. Демократия және құқық қорғау мәселелері: сөз бостандығы мен тәуелсіз БАҚ-ты қолдау, құқықтық реформаларды дамыту, әйелдер мен жастардың құқықтарын қорғау;
3. Денсаулық сақтау саласында туберкулез бен ВИЧ/СПИД-ке қарсы күрес, COVID-19 пандемиясы кезінде медициналық көмек көрсету, денсаулық сақтау жүйесін цифрландыру;
4. Энергетика және экология бойынша жаңартылатын энергия көздерін дамыту, экологиялық тұрақтылық пен климаттың өзгеруіне бейімделу;
5. Аймақтық қауіпсіздік мәселесінде терроризм мен экстремизмге қарсы күрес, Орталық Азия елдерімен аймақтық әріптестікті нығайтуға байланысты жобаларды қаржыландырады.
АҚШ агенттігінің Қазақстандағы ірі жобаларына СOVID-19-ға қарсы 6,2 млн доллар көлемінде медициналық көмегі мен USAID Future Growth Initiative – Қазақстандағы кәсіпкерлікті және жастардың стартаптарын дамытуға бағытталған жобасын жатқызуға болады. Қазақстанның жасыл энергетика секторын дамытуға бөлінген қаржылай көмек жаңартылатын энергия көздерін қолдау бастамаларына берілген.
2001-2024 жылдары USAID Қазақстандағы жобаларына 591,1 миллион доллар жұмсаған.
Марко Рубио: «Бұл – салық төлеушілердің ақшасы. Біз әрбір шетелде жұмсалған доллардың ұлттық мүддемізді қорғауға бағытталғанына кепілдік беруге міндеттіміз». Фото rbc.ru сайтынан алынды. Авторлығы: Reuters / Nathan Howard
2025 жылы АҚШ президентінің әкімшілігі USAID бағдарламалары қысқаратынын хабарлады. 20 қаңтарда инаугурациядан кейін Дональд Трамп өз жарлығымен USAID қызметін 90 күнге тоқтатты. Ол агенттік қызметкерлерін сыбайлас жемқорлық пен қаражатты тиімсіз жұмсады деп айыптап, ұйымды «радикалды ессіздердің тобы басқарады» деп мәлімдеді.
Ақ үй USAID-тің ең «абсурдты шығындары тізімін жариялады. Агенттік ондаған жылдар бойы салық төлеушілердің ақшасының қайда кетіп жатқандығы туралы есеп бермеген. Бұның себебі қарапайым: агенттік қомақты қаражатты «бюрократтардың күлкілі, кейбір жағдайда қасақана жасалған жобаларына» жұмсаған. Бірақ олардың қалай жұмсалғанына іс жүзінде ешқандай бақылау болмаған.
Мысалы, жүздеген мың доллар террористік ұйымдармен байланысы бар коммерциялық емес ұйымға бөлінген. Сондай-ақ қаражаттың бір бөлігі көптеген елдерде тыйым салынған «Әл-Каида» лаңкестік ұйымына қатысы бар сириялық содырларға жұмсалған.
USAID шетелдегі трансгендер құқықтарына (ЛГБТ+ қозғалысы) қатысты жобаларды қаржыландырғаны үшін сынға ұшырады. Фото vedomosti.ru сайтынан алынды. Авторлығы: AFP / Roberto Schmidt
Агенттіктің қызметіне Дональд Трамп әкімшілігінің наразылығы күшті болды. USAID шетелдегі трансгендер құқықтарына (ЛГБТ+ қозғалысы) қатысты жобаларды қаржыландырғаны үшін сынға ұшырады. Мысалы, Колумбияда «трансгендерлік опера» қоюға 47 мың доллар, ал Перуде «трансгендерлік комикстер» жасауға 32 мың доллар бөлінген.
Жақында Бурабайда өткен IV Ұлттық құрылтайда Мемлекет басшысы Тоқаев та «демократиялық, моральдық делініп жүрген құндылықтар, оның ішінде ЛГБТ көптеген елге ондаған жыл бойы күшпен таңылғанын» айтты. Қазақстан Президенті «осындай желеумен халықаралық үкіметтік емес ұйымдар мен қорлардың мемлекеттердің ішкі ісіне араласқанын, олардың түпкі мақсаты бар болғаны ұрлық, миллиардтық бюджетті қалтаға басу екенін» ашық мәлімдеді.
USAID-тің қомақты қаражаты Ауғанстандағы ирригациялық каналдар салуға және ауыл шаруашылығына тыңайтқыштар сатып алуға жұмсалғаны да анықталған. Ақ үйдің мәлімдемесінде, бұл көмекті героин өндірушілердің қолданғаны атап өтілген.
Президент Трамп қызметіне кірісе салысымен USAID-ті америкалық салық төлеушілердің ақшасын АҚШ мүдделеріне сәйкес келмейтін жобаларға жұмсағаны үшін бірнеше рет сынға алған болатын.
Президент Дональд Трамптың шешімімен USAID директорының міндетін атқару АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы Марко Рубиоға жүктелді. USAID-тің жылдық бюджеті 40 миллиард доллардан асқан.
«Бұл – салық төлеушілердің ақшасы және біз әрбір шетелде жұмсалған доллардың ұлттық мүддемізді қорғауға бағытталғанына америкалықтарға кепілдік беруге міндеттіміз», – дейді Марко Рубио.
Ресей мен Қытай АҚШ-тың халықаралық даму агенттігіне күмәнмен қарайды. Фото mir24.tv сайтынан алынды: Авторлығы: МТРК «Мир»/ Игорь Медведев
USAID қызметі АҚШ-тың ішінде енді ғана сынға алынса, шетелдерде оның бағдарламалары кейбір елдердің ішкі саясатына кері әсер еткені туралы пікірлер жиі айтылады. Агенттікті АҚШ-тың геосаяси мақсаттарына қызмет ететін ұйым деп санайтын елдер де бар. Ресей мен Қытай болса USAID-ті сыртқы ықпал етуші құрал ретінде қарастырып, өз аумағында агенттіктің қызметін шектеген.
Бұл екі елден басқа мемлекеттер де АҚШ-тың халықаралық даму агенттігіне күмәнмен қарайды, өйткені оның қызметі тек гуманитарлық көмекпен шектелмейді. Бұндай көзқарастардың өзіндік себептері де бар.
Біріншіден, USAID АҚШ-тың сыртқы саясатына жауап беретін Мемлекеттік департаменттің басқаруымен жұмыс істейді және оның бағдарламалары Вашингтонның сыртқы саяси мақсаттарымен сәйкес келеді. Соңғы 10-15 жылда USAID түрлі демократияландыру жобалары мен биліктің ауысуына ықпал ететін «түрлі-түсті революциялар» ұйымдастыруды қаржыландырған. Мысалы, Украина мен Грузия сияқты елдердің ішкі істеріне араласуы ашық айтылуда. Бұдан басқа USAID-тің қаржыландыруымен жұмыс істейтін ұйымдар Латын Америкасы мен Шығыс Еуропада оппозициялық қозғалыстарды қаржыландырған. Ресей 2012 жылы «агенттік оппозицияны қолдады» деген айыптаулар тағып, оның қызметіне федерация аумағында тыйым салған.
Екіншіден, USAID көбінесе АҚШ компанияларына тиімді реформаларды ілгерілетеді, мысалы, дамушы елдердің нарықтарын америкалық тауарлар мен қызметтер үшін ашуға ықпал етеді. Денсаулық сақтау мен ауыл шаруашылығы салаларында USAID кейде АҚШ-та өндірілген өнімдерді пайдалануды талап етеді.
USAID гуманитарлық көмек саласында маңызды рөл атқарып келді. Фото usembassy.gov сайтынан алынды
Үшіншіден, Куба мен Боливияда USAID қызметкерлері немесе серіктестері барлау ақпаратын жинаумен айналысты деп айыпталды. 2013 жылы Боливия USAID-тің қызметін шектеп, агенттікті мемлекеттің егемендігін бұзды деп айыптады.
2021 жылы Беларусь үкіметінің талабы бойынша Минскіде 1999 жылдан бері жұмыс істеп келген USAID кеңсесі жабылды.
2025 жылдың қаңтарында Әзербайжан USAID-пен ынтымақтастық туралы келісімді ұзартудан бас тартты. Ел үкіметі агенттікті АҚШ-тың саяси күн тәртібін ілгерілетумен айналысты деп айыптады.
Төртіншіден, USAID көбінесе АҚШ-қа стратегиялық маңызды елдерде (Украина, Грузия, Қырғызстан, Ауғанстан, Ирак) белсенді жұмыс істейді, бірақ АҚШ-тың мүддесі жоқ аймақтардағы гуманитарлық апаттарға назар аудармайды. Гуманитарлық көмекті агенттік кейде саяси шарттар қойып береді, мысалы белгілі бір реформаларды жүргізумен байланысты.
Ресей, Қытай сияқты америкалық саясатқа наразы мемлекеттер USAID қызметін АҚШ-тың жаһандық үстемдік құру құралы деп есептейді. Олар өздерінің балама құрылымдарын құруда: Қытайдың «Бір белдеу – бір жол» бастамасы немесе Ресейдің даму қорлары.
USAID гуманитарлық көмек пен даму саласында маңызды рөл атқарады, бірақ оның қызметі көбінесе АҚШ-тың «жұмсақ күш» саясатын іске асыруға арналған. Сондықтан АҚШ-тың сыртқы саясатына қарсы мемлекеттер, оның қызметін өз аумағында шектейді немесе мүлде тыйым салады.
Саманта Пауэр: «Президент, Илон Маск және мемлекеттік хатшы Марко Рубио USAID-тің көмек көрсету бағдарламаларын тоқтатты. Авторитарлық және экстремистік режимдер өз жеңісін тойлап жатыр». Фото-коллаж YouTube платформасындағы RTVINews каналынан алынды
USAID-ті 2021-2025 жылдары басқарған Саманта Пауэр (Samantha Power) Ақ үйдің агенттікті айыптаған шабуылдарына жауап ретінде The New York Times басылымында мәлімдеме жариялады. Оның қысқаша мазмұны мынадай:
«Біз АҚШ-тың сыртқы саясат тарихындағы ең ауыр және ең қымбат қателіктердің біріне куә болып отырмыз. Екінші мерзімі басталғанына үш апта өтпей жатып, президент, Илон Маск және мемлекеттік хатшы Марко Рубио АҚШ-тың халықаралық даму агенттігінің (USAID) бүкіл әлем бойынша көмек көрсету бағдарламаларын тоқтатты.
Бұл миллиондаған адамның өміріне қауіп төндіріп, мыңдаған америкалық жұмыс орнын жойып, шағын бизнес пен фирмаларға салынған миллиардтаған доллар инвестицияны күйретті. Сонымен қатар біздің ұлттық қауіпсіздігіміз бен жаһандық ықпалымызға ауыр соққы болды. Енді авторитарлық және экстремистік режимдер өз жеңісін тойлап жатыр.
Мен USAID бағдарламалары мен онда жұмыс істейтін мемлекеттік қызметкерлерге қарсы өз үкіметіміз жасаған шабуылға қатты таңғалдым. Бірақ төрт жыл бойы агенттікті басқарғаннан кейін, бұл шабуылдардың Мәскеу мен Бейжің тарапынан қуана қабылданғанына таңғалмаймын».
2023 жылғы USAID-тің 38 миллиард долларлық бюджетінің 20 миллиарды денсаулық сақтау бағдарламаларына жұмсалған. Фото archive-share.america.gov сайтынан алынды
Саманта Пауэр өз мәлімдемесінде мына мәселелерге назар аударды:
«2023 қаржы жылында USAID-тің 38 миллиард долларлық бюджетінің шамамен 20 миллиарды денсаулық сақтау бағдарламаларына жұмсалды. Бұл безгек, туберкулез, АИТВ/ЖИТС және жұқпалы аурулардың өршуімен күреске бағытталған жобаларды, сондай-ақ төтенше жағдайларда гуманитарлық көмек көрсетуді және соғыс жағдайындағы аймақтарды тұрақтандыруға жәрдемдесуді қамтиды.
Алайда енді USAID 49 елде құс тұмауын бақыламайды, орталық америкалық жастарды бандалық зорлық-зомбылықтан қорғау жұмыстарын тоқтатты, соның салдарынан көші-қон арта түсуде. Агенттік Вьетнамдағы Agent Orange уынан ластанған алқаптарды тазаламайды, полиомиелитпен күресті тоқтатты.
Сирия, Марокко және Қазақстанда (бұл – біздің елімізді АҚШ-тың ықпал ету орбитасында ұстау мақсаты екені анық – авт.) қоғамның радикалдануының алдын алу бойынша ынтымақтасуды доғарды. Бұл бағдарламалардың тоқтатылуы мен келтірілген залал болашақ ұрпаққа ауыр тиеді.
USAID-тің барлық бағдарламалары мен шығындары Конгресс тарапынан мұқият қадағаланып, агенттіктің өзі барлық деректерді онлайн жариялап отырды. Таңғаларлығы, USAID-ті жоюды мақсат еткен адамдардың алғашқы әрекеттерінің бірі – оның веб-сайтын жабу.
Егер бұл қатігез әрі мүлдем зиянды әрекеттер жойылмаса – болашақ ұрпақ таңғалатын болады. Өйткені АҚШ-тың жаһандық позициясына және әлемдік қауіпсіздікке соққы жасаған Қытай емес. АҚШ президенті мен оның билікке жақындатқан миллиардері біздің елді жауларымыздан ерекшелендіріп тұрған, экономикалық тиімді институтты көздеп тұрып жойды».
Жылдық бюджеті ондаған миллиард долларды құрайтын USAID-тің дәуірі осылайша аяқталатын сияқты. Фото sarawaktribune.com сайтынан алынды. Авторлығы: Getty Images / Kevin Dietsch
АҚШ-тың геосаяси құралының дәуірі аяқталды
USAID ұзақ жылдар бойы АҚШ-тың геосаяси стратегиясының маңызды құралы болып келді. Ол гуманитарлық көмек, демократияны дамыту, экономикалық ынтымақтастық бағдарламаларын желеу етіп, басқа елдерде АҚШ-тың мүдделерін қорғап, стратегиялық маңызды аймақтарда оның ықпалын нығайтуға қызмет етті. Алайда америкалық жаңа билік бұл құралды тым қымбат әрі тиімсіз деп бағалайтынға ұқсайды.
Жылдық бюджеті ондаған миллиард долларды құрайтын USAID-тің тиімділігі уақыт өте келе күмән тудыра бастаған. Біздің ойымызша, оның екі себебі бар.
Бірінші себеп. Ақ үй геосаясаттың жаңа жағдайында көшбасшылықтан айрылып бара жатқанын түсінеді. Сондықтан америкалық мемлекеттік саясат негіздері де, оны іске асыру формалары мен тетіктері үлкен трансформацияны бастан кешіруде.
Ұлы Отан соғысынан кейін жақын одақтас саналған Еуропа елдерімен таза «бизнес-есепке» құрылған қарым-қатынас, Канада мен Мексикамен арадағы сауда шиеленістері, Гренландияны өзіне қосып алу, Мексика шығанағының атауын «Америка шығанағы» деп өзгерту сияқты кеше мүмкін болмаған шешімдер бүгінде еш қиындықсыз қабылдануда.
Президент Дональд Трамп «Американы ұлы жасау» идеясын іске асыру үшін тек осы мақсатқа сәйкес келетін нақты стратегияға ғана сүйенетінін инаугурация өте салысымен анық көрсетіп келеді. USAID бағдарламаларының қысқаруы – соның дәлелі. Екінші себеп. Цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект дәуірінде басқа елдерге, олардың ішкі саясатына дәстүрлі ықпал ету әдістері маңызын жоғалтты.
Бүгінде әлеуметтік желілер мен ойын-сауық платформалары сияқты ақпараттық технологиялар АҚШ-тың (басқа да ірі мемлекеттердің де – авт.) жаңа, тиімді геосаяси құралдарына айнала бастады. Жасанды интеллект қоғамның пікірін талдап, бұқараның көңіл күйін болжайды және мақсатты аудиторияға бағытталған алгоритмдер арқылы Америкаға қажетті күн тәртібін қалыптастыра алады. Ғаламдық желілер кез келген елдің ішкі жағдайы туралы мәлімет алуға мүмкіндік береді, бұл үшін физикалық қатысу немесе қымбат бағдарламалар қажет емес.
Осылайша, USAID АҚШ-қа қажетсіз құрал болып қалды. Технологиялық даму қарқыны өскен сайын, Вашингтон ескі әрі шығыны көп құралдардан бас тартып, олардың орнына арзан әрі тиімді цифрлық әдістерді қолдана алады. Біздің ойымызша, USAID-тің жабылуын жай ғана бюджет үнемдеу емес, сонымен қатар деректер мен технологиялар арқылы геосаяси ықпалдың жаңа кезеңіне, гибридті соғыстарға көшу деп бағалаған дұрыс.
Сараптама, зерттеу мақала, күнделікті өзекті ақпаратты «Айқынның» TELEGRAM арнасынан табасыз.