Көпшілікке қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары белгілі, олардың дыбысы, тарихы жөнінде азды-көпті түсінік бар. Ал әлемдік музыкалық аспаптар жүйесі, әсіресе үрлемелі аспаптар тобы туралы білім кең тарала бермейді. Үрлемелі аспаптар көбіне симфониялық оркестрмен, әскери немесе академиялық музыкамен байланысты қабылданады да, олардың шығу тегі, даму жолы мен дыбыстық мүмкіндіктері назардан тыс қалып жатады.
Үрлемелі аспаптар әлемдік музыкалық мәдениетте маңызды орын алады. Олар оркестрде әуендік, гармониялық және ритмдік қызмет атқарып, музыкалық кеңістіктің бояуын байытады. Әр аспаптың тембрі мен дыбыс күші әртүрлі болғандықтан, оркестрлік ортада олардың рөлі нақты айқындалады. Сонымен қатар үрлемелі аспаптар жеке орындауда да кең қолданылады. Мысалы, кейбірі лирикалық әуенге бейім болса, енді бірі техникалық шапшаңдық пен дыбыс қуатымен ерекшеленеді. Осы қасиеттері оларды кәсіби музыкада да, сахналық жеке орындаушылықта да маңызды аспаптар қатарына қосады.
Флейта – дыбысы ең тез танылатын, ең «жеңіл» естілетін үрлемелі аспаптардың бірі. Оны көбіміз оркестрден де, фильм музыкасы мен мультфильмдерден де естиміз, флейта шыққанда музыка бірден ашылғандай болады. Флейта өте көне аспаптарға жатады: адамзат ерте заманнан-ақ қамыс, ағаш, сүйек сияқты материалдан түтік жасап, оған үрлеп дыбыс шығарған. Кейін Еуропада бұл аспап бірте-бірте жетілдіріліп, қазіргі біз білетін концерттік флейтаға айналды. Бүгінде классикалық музыкада көбіне металл флейта қолданылады, бірақ оның түбі ежелгі қарапайым сыбызғы тәрізді үрлемелі түтіктерден басталады.
Флейтада дыбыс шығару үшін ауаны түтікке тура үрлемейді. Орындаушы ауаны аспаптың қырына дәл тигізіп үрлейді, сонда дыбыс пайда болады. Сосын саусақпен тесіктерін (қазіргі флейтада қақпақша-клапандарын) басып, дыбысты өзгертіп отырады. Оркестрде флейта көбіне «жоғары дауысты ұстайды». Ән сияқты әуенді алып шығуы мүмкін немесе жалпы әуенге жарқыл, жеңілдік қосады. Жеке орындауда да өте әсерлі естіледі. Бірде нәзік, бірде шапшаң, ойнақы болып кетеді. Бірақ сырттай қарағанда жеңіл көрінгенімен, флейтада әдемі, таза дыбыс шығару үшін тынысты дұрыс бақылау және еріннің дәл жұмысы өте маңызды.
Кларнет – дыбысы адам дауысына ең жақын үрлемелі аспаптардың бірі. Ол салыстырмалы түрде кейін пайда болған: XVIII ғасырда Еуропада жасалып, қысқа уақыт ішінде оркестрге еніп кеткен. Алғашында кларнет қарапайым халықтық үрлемелі аспаптарға ұқсас болған, бірақ уақыт өте келе оған көп тетік қосылып, мүмкіндігі кеңейді. Қазіргі кларнет көбіне қара түсті ағаштан жасалады, сондықтан сырт көзге салмақты әрі қарапайым көрінеді.
Кларнеттің ерекшелігі – дыбысының өте икемді болуы. Ол төмен дыбыстарда қоңыр, жұмсақ естіледі, ал жоғары көтерілген сайын ашық әрі жарқын болып өзгереді. Оркестрде кларнет кейде негізгі әуенді орындайды, кейде басқа аспаптардың дыбысын толықтырып, музыкаға тереңдік қосады. Жеке орындауда кларнет көңілді де, мұңды да әуендерді бірдей жақсы жеткізе алады. Сол себепті бұл аспап классикалық музыкада ғана емес, джазда, халықтық және заманауи музыкада да кең қолданылады.
Гобой – үнін бір естігенде-ақ тануға болатын үрлемелі аспап. Ол XVII ғасырда Еуропада пайда болып, бастапқыдан-ақ оркестрге арналған аспап ретінде дамыды. Гобойдың тарихы сарай музыкасы мен театрмен тығыз байланысты. Бұрын ол салтанатты рәсімдерде, сахналық көріністерде жиі қолданылған. Басқа көптеген үрлемелі аспаптардан айырмашылығы – гобой халықтық ортадан емес, бірден кәсіби музыкалық ортада қалыптасты.
Гобойдың дыбысы жіңішке, сәл мұңды әрі өте әсерлі естіледі. Оркестрде ол көбіне көңіл күйді айқындайтын маңызды әуендерді орындайды. Бір қызығы, концерт басталар алдында бүкіл оркестр дәл осы гобойдың дыбысына қарап аспаптарын күйге келтіреді, өйткені оның дыбысы тұрақты әрі анық шығады. Жеке орындауда гобой сабырлы, терең ойға жетелейтін әсер қалдырады. Дыбыс шығару жағынан бұл аспап күрделі: ауаны дәл мөлшермен үрлеу керек, сондықтан гобойда ойнау орындаушыдан үлкен шеберлік талап етеді.
Фагот – үрлемелі аспаптардың ішіндегі ең ірілерінің бірі және дыбысы төмен естілетін аспап. Ол XVI ғасырда Еуропада пайда болып, бастапқыда оркестрдегі «төменгі дауысты» ұстап тұру үшін қолданылған. Сыртқы пішіні өзгеше: ұзын түтік бірнеше рет иіліп жасалады, сондықтан аспап көлемді көрінеді. Алғаш қарағанда күрделі әсер қалдырғанымен, фагот ғасырлар бойы өзгеріп, қазіргі оркестрдің тұрақты мүшесіне айналды.
Фаготтың дыбысы қоңыр, терең, кейде байсалды, кейде тіпті әзілге толы болып естіледі. Оркестрде ол музыкаға салмақ пен негіз береді, бірақ тек «фонда» ғана қалып қоймайды: кейбір шығармаларда фаготқа жеке, есте қалатын әуендер беріледі. Жеке орындауда бұл аспаптың мүмкіндігі айқын ашылады – ол мұңды да, ойнақы да көңіл күйді жеткізе алады. Сондықтан фагот көбіне «мінезі бар» аспап ретінде қабылданады.
Саксофон — басқа үрлемелі аспаптарға қарағанда әлдеқайда «жас» аспап. Ол XIX ғасырда бельгиялық шебер Адольф Сакс тарапынан жасалған. Бастапқыда саксофон әскери оркестрге арналып ойластырылған, бірақ көп ұзамай оның дыбыстық мүмкіндігі әлдеқайда кең екені белгілі болды. Уақыт өте келе бұл аспап классикалық музыкадан гөрі джаз, блюз және эстрадалық музыкада ерекше танымалдыққа ие болды. Сырттай қарағанда саксофон металдан жасалғанымен, ол тілше арқылы дыбыс шығаратындықтан, үрлемелі аспаптардың «ағаш» тобына жатады.
Саксофонның дыбысы жылы, қанық әрі адамға жақын естіледі. Ол сезімді тікелей жеткізетіндей әсер қалдырады, сондықтан саксофонды көбіне жеке орындауда көреміз. Бұл аспапта ойнағанда дыбысты созып та, «сөйлетіп» те, еркін өзгертуге болады. Сол себепті саксофон импровизацияға өте ыңғайлы және орындаушының мінезі мен көңіл күйін анық көрсетеді. Оркестрде сирек қолданылғанымен, ансамбльде және жеке орындауда саксофон ерекше орын алады.
Труба – дыбысы ең қуатты әрі алысқа естілетін үрлемелі аспаптардың бірі. Ол өте көне замандардан белгілі: ежелгі халықтар трубаға ұқсас аспаптарды белгі беру, әскерді басқару, салтанатты хабарлау үшін қолданған. Ал қазіргі труба XIX ғасырда клапан жүйесі пайда болғаннан кейін қалыптасты. Осыдан кейін аспап толыққанды музыкалық құралға айналып, оркестр құрамына тұрақты енді.
Трубаның дыбысы ашық, жарқын әрі салтанатты болып естіледі. Оркестрде ол көбіне маңызды сәттерді айқындау үшін қолданылады: мерекелік көңіл күй, батырлық, жеңіс немесе драмалық шиеленіс труба арқылы анық сезіледі. Жеке орындауда труба орындаушыдан мықты тыныс пен дәлдік талап етеді, себебі дыбыс бірден анық әрі таза шығуы керек. Сол себепті труба көбіне күш, сенімділік және айқындықпен байланыстырылады.
Тромбон – үрлемелі аспаптардың ішінде құрылымы ең өзгеше аспаптардың бірі. Ол XV ғасырда Еуропада пайда болған және басқа мыс үрлемелі аспаптардан айырмашылығы — клапан емес, жылжымалы сырғыма (слайд) арқылы жұмыс істейді. Осы сырғыманы алға-артқа қозғау арқылы дыбыс біртіндеп өзгеріп отырады. Бұл ерекшелік тромбонға өте ерте кезеңнен бастап шіркеу, хор және кейінірек оркестр музыкасына енуіне мүмкіндік берген.
Тромбонның дыбысы қанық, салмақты әрі кең естіледі. Оркестрде ол көбіне күшті, драмалық немесе салтанатты сәттерде қолданылады, музыкаға тереңдік пен қуат қосады. Сонымен қатар тромбон баяу, жұмсақ әуендерді де орындай алады, сондықтан оның мүмкіндігі тек қатты дыбыспен шектелмейді. Жеке орындауда тромбон ерекше әсер қалдырады: дыбысты біртіндеп «сырғытып» өзгерту тыңдаушыға адам даусына жақын әсер береді.
Валторнаның дыбысы басқа мыс үрлемелі аспаптарға қарағанда жұмсақ, қоңыр және кең тынысты болып естіледі. Оркестрде ол көбіне дыбыстарды «байланыстырып», бір аспаптан екіншісіне өтуді жұмсартып тұрады. Сонымен қатар батырлық та, лирикалық та әуендерді бірдей орындай алады. Жеке орындауда валторна өте күрделі саналады: дыбысты дәл алу оңай емес, бірақ дұрыс шыққанда оның үні тыңдаушыға ерекше әсер қалдырады. Сондықтан валторна көбіне тереңдік пен ішкі күштің белгісі ретінде қабылданады.
Назар аударыңыз: Бұл мақала авторлық құқықпен қорғалған. Мәтіннің толық нұсқасын көшіру, тарату немесе басқа басылымдарға жариялағанда авторы көрсетіп, Аikyn.kz сайтына белсенді гиперсілтеме беру міндетті. Мақаланың жекелеген бөліктерін пайдаланғанда да осы талап сақталуы тиіс.