2026 жылдың қаңтарынан бастап Қазақстанда жаңа Салық кодексі күшіне енді. Бұл өзгеріс қоғамда кеңінен талқыланып, әсіресе сауда мен жеңіл өнеркәсіп саласына тікелей әсер етті. Жыл басынан бері ірі сауда орталықтары мен бренд дүкендерінде 30-90%-ға дейінгі жаппай жеңілдіктер жарияланып, нарықта бұрын-соңды болмаған белсенділік байқалуда, – деп хабарлайды Aikyn.kz.
Қаңтар айында киім-кешек сататын танымал масс-маркеттерде ауқымды жеңілдік науқандары басталды. Тауар құнын бірі – 50%, енді бірі – 70-80%-ға дейін арзандатты. Бұл құбылыс қарапайым маусымдық маркетинг пе, әлде салық реформасының салдары ма?
Жеңілдіктердің басты себебі неде?
Сарапшылар қазіргі жеңілдіктердің бірнеше экономикалық себебін атап көрсетеді. Біріншіден, жаңа салық жүйесіне бейімделу. Жаңа Салық кодексі кәсіпкерлерге жаңа есеп жүргізу тәртібін, шығындарды қайта жоспарлауды талап етеді. Яғни, импорттық тауарлардың өзіндік құны, логистика, қойма шығындары мен салықтық жүктеме қайта есептеліп жатыр.
Осы өтпелі кезеңде бизнес:
- қордағы тауарды тез өткізуге,
- айналымды сақтауға,
- жаңа маусымға «таза қоймамен» кіруге тырысады.
Сондықтан ірі жеңілдіктер – кәсіпкерлердің жаңа экономикалық жағдайға бейімделу амалы.
Екіншіден, тұтынушы сұранысын ұстап қалу. Қаңтар – халық үшін қаржылық тұрғыдан ең ауыр айлардың бірі. Жаңажылдық шығындар, несие төлемдері, коммуналдық төлемдер тұтынушының қалтасын жұқартады. Мұндай кезде адамдар қымбат киім алуға аса құлықты емес.
Кәсіп иелері мұны жақсы біледі. Сондықтан:
- үлкен жеңілдік ұсынады;
- «соңғы мүмкіндік» әсерін тудырады;
- сатып алуды эмоция арқылы қозғайды.
Үшіншіден, нарықтағы бәсекенің күшеюі. Брендтер бір-бірінен қалмау үшін акцияға қосылуға мәжбүр. Бір дүкен 50% түсірсе, екіншісі 70% ұсынады. Осылайша, нарықта «жеңілдік жарысы» басталады.
Тұтынушы психологиясы қалай жұмыс істейді?
Психологтер мен маркетологтердің айтуынша, үлкен жеңілдіктер адамның шешім қабылдау жүйесіне тікелей әсер етеді.
50-70-80% деген сандар тұтынушыда: «мен ақша үнемдеп жатырмын» деген түсінік қалыптастырады. Адам көбіне тауардың қаншалықты қажет екенін емес, қанша жеңілдік барын ойлайды. Сол себепті жоспарсыз сатып алу көбейеді.
«Тек бүгін», «соңғы күн», «жаппай сатылым» деген жазулар адамда: «қазір алмасам, ертең болмай немесе бітіп қалады» деген қорқыныш тудырады. Бұл – психологиядағы FOMO (fear of missing out) құбылысы. Яғни, мүмкіндікті өткізіп алудан қорқу.
Қаңтар – адамдардың психологиялық күйі әлсіз болатын кезең. Демалыс аяқталып, жұмыс басталады, ауа райы суық, күн қысқа. Мұндай кезде шопинг көпшілік үшін көңіл көтерудің, күйзелісті басудың тәсіліне айналады. Ал жеңілдік – сол эмоциялық қажеттілікті қанағаттандыратын құрал.
Жеңілдіктердің салдары қандай болады?
Отандық брендтердің бағасы шетел брендтерінен төмен болса да, оны қарапайым халықтың қалтасы көтере бермейді. Сол себепті кей адамдар киімді бөліп төлеу арқылы алады.
Сарапшылардың пікірінше, алдағы айларда нарық біртіндеп тұрақтанып, жаңа салық жүйесіне толық бейімделген соң баға саясаты қайта қалыптасады.
Ұлттық құрылтайдың V отырысында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев салық реформасына қатысты қоғам пікірі ескерілетінін атап өтті.
«Жаңа Салық кодексін қолдануға қатысты қоғам тарапынан айтылған барлық орынды, сындарлы ұсыныстарды мұқият зерделеп, қажет болған жағдайда түзетулер енгізу керек. Қысқаша айтқанда, бұл қасиетті жазба емес», – деді Президент.
Ал Мәжіліс депутаты Ерлан Саиров: «ҚҚС-тың көтерілуі әр қазақстандыққа әсер етеді. Біз әділетті жүйе құруды ұсынып отырмыз. Қаржылық жауапкершілік тек қарапайым халыққа емес, стратегиялық ресурстарды иеленіп отырған ауқатты азаматтарға да тең бөлінуі тиіс», – деген еді.
Қаңтардан кейінгі нарық – тек жеңілдіктер кезеңі емес, жаңа экономикалық модельге бейімделу дәуірі.
Сондықтан 30-90%-дық акциялар – бизнестің жаңа салық жүйесіне бейімделуі, сұранысты ұстап қалу тактикасы, тұтынушы психологиясына әсер етудің құралы. Ал тұтынушы үшін бұл – бір жағынан тиімді мүмкіндік, екінші жағынан эмоциямен жасалған артық шығынның көзі.
Гүлшекер СҮЛЕЙМЕНОВА,
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Журналистика және әлеуметтік ғылымдар факультеті Баспасөз және баспа ісі кафедрасының 4-курс студенті