Маңғыстау облысы Бейнеу ауданының мәслихат депутаты Ардақ Бораш мәслихаттардың рөлін күшейту, аудандық депутаттардың жұмысын тиімді ұйымдастыру, конституциялық өзгерістерді тек қана жалпыхалықтық референдум арқылы қабылдау, партиялардың күшеюі және депутаттардың жұмысына жасанды интеллектіні енгізу сияқты маңызды мәселеге тоқталды. Сонымен қатар депутат елдің қауіпсіздігі, экономикалық дамуы және халық арасындағы бірліктің маңызы туралы пікірін де білдірді, – деп хабарлайды Aikyn.kz.
– Президент Қазақстанда мемлекеттік басқару жүйесін, экономиканы және әлеуметтік саланы терең жаңғырту басталғанын мәлімдеді. Бұл үдерісте мәслихаттарға ерекше миссия жүктеліп отыр. Осы тұрғыда қандай негізгі мәселелерге назар аудару қажет?
– Мәслихаттарға енді нақты ерекше жүктеліп отырған миссия – жергілікті халықтың мәселелерін, яғни оның қалауын атқарушы биліктің мүмкіндіктерімен байланыстыру. Ең басты мәселе осы болатын шығар деп отырмын. Қазір барлық өңірде де солай шығар. Жалпы, кішкене қаржы жағынан мәселе бар: артық қаржы жоқ. Сондықтан біз осы жерде ерекше, кәдімгі ұқыпты жұмыс жасауымыз керек деп ойлаймын. Халықтың нақты сұранысын білуіміз керек, соны суырып алып, мемлекеттің атқарушы билігінің мүмкіндігіне қарап, дәл сол мәселелерді шешу керек.
Бұрынғыдай жалпылама күйде емес, әр өңірдің қандай нақты қажеттіліктері бар – сол бағыттарға жұмыс істеу керек. Себебі қаржы көбірек болған кезде әртүрлі екінші кезектегі мәселелерді де шеше беруге болады, кейде солай жасауға болатын еді. Ал енді қаржы шектеулі уақыттарда, меніңше, осы бір тығыз байланысты бұрынғыдан біршама күшейту керек деп ойлаймын.
Халықтың сұранысын жасату үшін, сол арқылы халықтың мемлекетке деген сенімін арттыратын орган ғой негізінде. Былай айтқанда, кәдімгі халық пен мемлекеттің арасындағы көпір – ол жергілікті мәслихат депутаттары. Сондықтан біздің енді қаржы бөлуде мәселеміз сол: кішкене мәслихаттарға көбірек құзырет берсе екен.
Облыстан да, Астанадан да қарап отырған кезде: «Міне, мына өңірдің депутаттары нені өзі арқаласа екен, жауапкершілікті өздері арқалап, халқына мынау керек деп күтіп отыр ғой, берейікші», – дегендей. Әйтпесе біз белгілі бір бағдарламалармен ғана жұмыс істейміз. Тура мемлекеттік бағдарламалар жоғарыдан басталады да, тек дәл соған ғана қаржы бөлінеді. Ол қаржыны нақты басқа салаларға бұра алмаймыз. Бір бағдарламамен келген қаражат тек соған ғана арналып қалады.
Меніңше, бізге осы мәслихаттардың осы мәселені көтеруі керек. Әр жердің жергілікті мәселесіне қарай, сол жердің мәслихаты бағдарламалардың орнын кішкене ауыстыра алса екен. Әрине, ол жиналыстар арқылы, мысалы, қауымдастықтардың жиналысы арқылы сұраныстарын көре отырып, солардың бәрін құжаттастырып отырып: «Міне, біз осындай бірнеше жиналыс өткіздік, бізге осы заттың орнына осы затты жасасақ екен», – деген мағынада. Осындай бағытта жұмыс істеу керек шығар деп ойлаймын.
– Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың пікірінше, табыс ең алдымен сол табыс табылған өңірлердің дамуына жұмыс істеуі тиіс. Сіз бұл ұстанымды қолдайсыз ба? Бұл міндетті іске асыруда мәслихаттарға қандай рөл жүктеледі?
– Иә, бұл да өте керемет ұсыныс. Жалпы, біз мұны әуелден айтып жүр едік. Бірақ табысы аз өңірлер бар ғой, мысалы аудандар. Солар ренжуі мүмкін деген қауіп бар. Дегенмен оның да бір жақсы шешімі бар. Мысалы, өндірісті алайық. Үлкен компаниялар бар ғой, мысалы мұнай компаниялары. Өндірісі ауданда, бірақ офисі облыс орталығында немесе Астанада орналасқан. Соның салдарынан салығы сол жаққа түседі.
Енді біздің ұсынысымыз – сол компаниялар біздің ауданда бір мекемесінің филиалын немесе бір бөлімшесін тіркесе. Содан кейін сол өндіріске байланысты салығын осы жерге төлесе. Мысалы, көліктердің салығы, болмаса қызметкерлердің салығы деген сияқты. Егер солардың бәрі жергілікті бюджетке түсетін болса, табыс тауып отырған жеріне төлейтін салық көлемі де көбірек болады. Әйтпесе, жаңағы айтқандай, жұмысы да, өндірісі де өңірде орналасқан. Бірақ салығы басқа жаққа кетіп қалып отыр. Ал өндірістен туындайтын зияндар, экологиялық әсерлердің бәрі сол жерге тиеді. Бірақ салығы басқа жаққа кетіп жатыр.
Сондықтан оның шешімі – табыс тапқан жеріне мекемесін тіркеу деп ойлаймын. Соның өзі көп табыс алып келеді. Сосын соның есебінен ауданның бюджеті көбейеді. Бюджет көбейгеннің арқасында бізге қосымша жаңа жұмыстар істеуге мүмкіндік ашылады.
– Мемлекет басшысы жергілікті билік жүйесінде мәслихаттардың рөлін күшейтуді тапсырды. Осы мәселеге қатысты сіздің пікіріңіз қандай? Президент атап өткен бағыттардың қайсысын ең маңызды деп санайсыз?
– Жалпы, мәслихаттардың рөлін күшейту бойынша пікірімді айтатын болсам, мәслихаттардың құзыреті жоғары ғой. Былай қарасақ, бюджетті бекітетін де – сол. Бірақ бұл жерде бір мәселе бар: бізге атқарушы биліктің алдымен оң қорытындысы керек. Мысалы, бюджеттің шығындарын көбейту керек болса немесе кіріс жағын өзгерту қажет болса, оған атқарушы биліктің оң шешімі керек деген талап бар. Яғни, бұл мәселе бюджеттің мүмкіндігі бар ма, жоқ па дегенге келіп тіреледі. Егер бюджеттің күші жетпесе, мәслихат қанша мықты болса да ол мәселені жүзеге асыра алмайды. Сондықтан барлық мәселе қаржыға келіп тіреледі. Егер қаржы көбірек бөлінетін мүмкіндік болса, мәслихат та соғұрлым күштірек болады ғой.
Менің айтқым келетін, бұрыннан айтып жүрген ұсыныстарымның бірі – мәселен бір ауданда, біздің ауданда 14 депутат бар. Сол 14 депутаттың әрқайсысына минималды бір сумма берілсе. Әрине, бәрі мемлекеттік сатып алу арқылы, заңды түрде жүзеге асады. Бірақ нақты сол депутат өз округі бойынша шешім қабылдай алса. Мысалы, осы көшеге балалар ойнайтын алаң салу керек, мына көшеге тротуар керек, тағы бір көшеге аялдама керек деген сияқты мәселелерді нақты бөліп шеше алатындай. Осындай бір құзырет болса, өте жақсы болар еді. Себебі сайлаушылар алдында уәде беретін де – сол депутат. Ертең сол уәдені орындауы керек. Бұл депутаттың да абыройын өсіреді, халықтың оған деген сенімін күшейтеді. Егер осы мәселені жүзеге асырсақ, депутаттардың құзыреті де біршама күшейетін еді. Мысалы, егер мен жылына 10 миллион немесе 20 миллион теңгені, аудандық депутат деңгейінде өз округіме бөле алсам, онда нақты уәде бере аламын.
– Президенттің айтуынша, өңірлердің дамуы, халықтың өмір сүру сапасының артуы және билікке деген сенімнің нығаюы тікелей мәслихаттардың жұмысына байланысты. Бұл жөнінде сіз не ойлайсыз?
– Жалпы, бұл тұжырыммен де келісемін, өте дұрыс. Өңірлердің дамуы, халық сенімінің артуы – сол халықпен тікелей, күнделікті олардың арасында жұмыс істеп отырған мәслихат депутаттарына байланысты. Бұл әсіресе, аудандық мәслихат депутаттарына қатысты сияқты. Себебі олардың саны көп, яғни бірнеше саланың, түрлі ортаның мүддесін естіп, жеткізеді. Мысалы, облысқа депутат болу үшін бір ауданнан екі депутат баратын болса, 70 мың халқы бар аудандық мәслихатта 14 депутат бар. Ол депутаттардың негізгі жұмыстары басқа, өздерінің кәсіптері бар, өндірістерде жұмыс істейді. Әр саланың адамдары болғаннан кейін әр саланың мәселесін жан-жақты көтереді. Мәселен, 70 мың халықтың мүддесін кейде екі адам толық білдіре алмай қалуы мүмкін. Сондықтан аудандық мәслихат депутаттары көбірек халықтың мүддесін білдіреді деуге болады. Әрине, бұл облыстық мәслихаттың маңызы аз деген сөз емес. Ең алдымен қаржы облыстан бөлінетіндіктен, олардың да рөлі өте маңызды. Дегенмен, өзім аудандық мәслихат депутаты болғандықтан, аудандық мәслихат депутаттарын барынша жұмысқа тарту керек деп ойлаймын. Олардың айтқан ұсыныстарын көбірек ескеру қажет. Сол кезде оларға деген сенім де артады. Есептеп көрсек, 5 мың адамға бір депутаттан келеді. Яғни, олармен жиі жүздесіп, халық мүддесін толық білдіруге мүмкіндік бар. Осыған көбірек мән берсе деген ұсынысым бар.
– Мемлекет басшысы стратегиялық маңызы бар міндет ретінде мемлекеттік басқару жүйесінің барлық саласына озық технологиялар мен жасанды интеллектіні енгізуді атады. Бұл елге қандай мүмкіндіктер береді? Сонымен қатар қазіргі таңда депутаттардың кәсіби деңгейі мен цифрлық құзыреттерін қалай бағалайсыз?
– Озық технологиялар мен жасанды интеллектіні пайдалану – қазіргі заманның талабы. Сондай-ақ олар мәслихаттардың жұмысына да өте қажет деп ойлаймын. Мәслихат депутаттары қоғамдық негізде жұмыс істейді. Яғни, өздерінің негізгі жұмысы бар, негізгі уақыттарын да сол жұмысына бөледі. Нақты өзінің саласы болмаса, қоғамдық жұмысқа білек түріп кірісуге уақыты бола бермейді. Сондықтан жалпы мәселелер бойынша кейбір дүниелерді білмей қалуы мүмкін. Осындай жағадайда депутатқа жасанды интеллект көмекші өте қажет деп ойлаймын. Форумда осы мәселені павлодарлық мәслихат депутаты Илья Сергеевич көтерді.
Өйткені депутат өзінің саласын жақсы білгенімен, басқа салаларды толық білмеуі мүмкін. Оған қоса халықтан келіп түсетін сұрақтар көбіне бірдей сұрақтар болады. Мысалы, нақты заңдарға сүйене отырып, алдын ала жауаптарын дайындап қоюға болады. Немесе соны дайындап беретіндей бір платформа болса, депутаттардың жұмысы біршама жеңілдер еді. Осылайша озық технологияларды өз игілігімізге қолдануымыз керек.
– Референдумға шығарылған Конституция жобасында жаңа бір палаталы Парламент депутаттары пропорционалды принцип бойынша сайланатынын Қасым-Жомарт Тоқаев атап өтті. Бұл бастамаға сіздің көзқарасыңыз қандай?
– Бұл партияларды күшейту мақсатында ұсынылған шешім деп ойлаймын. Себебі қазақта «жалғыздың шаңы шықпас, жалғыздың үні шықпас» деген сөз бар ғой. Жалғыз жүріп бір мәселелерді шешу қиынырақ болады. Сондықтан партия арқылы бірігіп, мәселелерді көтерсе, ол әлдеқайда өтімдірек әрі кәсіби деңгейі жоғары болады. Яғни бәрі бір ғана адамға байланып қалмай, жан-жақты көзқарас болады, күш те көбейеді, әр өңірдегі филиалдар арқылы қолдау табады. Жалпы партиялар көп болғаны дұрыс деп ойлаймын. Мысалы, өркениетті елдердің тәжірибесіне қарасақ, олардың көпшілігінде партиялардың рөлі күшті. Сол партиялардың ішінен мықты кадрлар іріктеліп шығады. Сондықтан партияның өзінің артықшылықтары бар.
Ал жергілікті деңгейде, мысалы облыстық немесе аудандық мәслихаттарда, жеке адамдар да мажоритарлық жүйе арқылы, бір мандатты округ арқылы сайлана береді. Ол жерде жеке кандидаттардың мүмкіндігі бар. Өйткені жергілікті деңгейдегі округтердің ауқымы салыстырмалы түрде кішірек. Ал үлкен деңгейдегі жұмыстарда, яғни республикалық деңгейде, кәсібилік қажет деп ойлаймын. Парламент – заң шығаратын орган, сондықтан ол жерде кәсібилік маңызды. Шынын айтқанда, республикалық деңгейде бір адамның жеке өзі келіп, үлкен мәселелерді шешуі қиынырақ. Ал партия болып келсе, оны жүзеге асыру мүмкіндігі жоғары болады. Үлкен партия болса – үлкен жұмыстарды атқара алады, кіші партия болса да белгілі бір бағыттағы мәселелерді көтере алады. Сондықтан бұл шешім партияларды күшейту мақсатында жасалып отырған қадам деп ойлаймын. Өз басым бұл ұсынысты қолдаймын.
– Президент референдумда азаматтар ұсынылған негізгі заң жобасын қолдаса, елдің саяси жүйесі түбегейлі өзгеріске ұшырайтынын айтты. Жаңа конституциялық модельге көшу туралы сіздің пікіріңіз қандай? Бұл жүйе пропорционалды және мажоритарлық сайлау жүйелерінің арасындағы тепе-теңдікті қалай қамтамасыз етеді?
– Тепе-теңдік балансы бұзылмайды деп ойлаймын. Себебі Мәжіліске енді мәслихаттар қатысып отыр ғой. Ал пропорционал жүйе жаңағы айтқандай тек қана партиялық тізім арқылы сайлануға қатысты болады. Облыстық мәслихатта елу де елу болуы мүмкін. Ал аудан деңгейінде қазіргідей жүз пайыз мажоритарлық жүйе болғаны дұрыс деп ойлаймын. Себебі аудан – кіші бірлік. Сәйкесінше, азғантай халықтың ішінде нақты сайлап, адамды тануға мүмкіндік көбірек болады.
Ал енді облыс сияқты үлкен деңгейде қазіргідей мажоритарлық жүйемен бір адам сайланатын болса, онда ол адамды бүкіл облыс толық тануы қиындау болады. Әрине, аты-жөнін сырттай білгенімен, шын мәнінде бәрі бірдей жақсы біле бермейді. Сондықтан ондай жағдайда партия арқылы жіберіп, партия өз ішінен ең мықтысын іріктеп ұсынғаны дұрыс деп ойлаймын. Ал аудан деңгейінде жағдай басқаша. Мысалы, бес мың адамға бір депутаттан келетін болса, ол адамды халық жақсы таниды. Қандай адам екенін, немен айналысатынын, қайда жұмыс істейтінін, қандай кәсіппен жүргенін – бәрін білуге мүмкіндік бар. Ал бірлік үлкейген сайын, яғни халық саны көбейген сайын, нақты бір адамды жақыннан танып-білу қиындай түседі. Сондықтан осындай жүйе тепе-теңдікті сақтайды деп ойлаймын: мәслихаттар – мажоритарлық жүйе арқылы, ал Мәжіліс – пропорционал жүйе арқылы.
– Қазақстанның дамуы мен республиканың халықаралық аренадағы беделін арттыру үшін негізгі заңға енгізілуі мүмкін қандай өзгерістерді ең маңызды деп санайсыз?
– Осы жалпы өзгерістердің ішіндегі ең маңыздыларының бірі, әсіресе біздің халықаралық аренадағы абыройымызды көтеретін өзгеріс – Конституцияға өзгеріс тек қана жалпыхалықтық референдум арқылы жүзеге асуы деп ойлаймын. Бұл өте дұрыс. Қазіргі заңымыз бойынша оның екі жолы бар ғой: біріншісі – Парламенттің қарауына беру, екіншісі – референдум арқылы қабылдау. Бірақ Конституцияны Парламенттің қарауына беріп, сол арқылы өзгерте беру дұрыс емес.
Себебі Парламент – Конституция шығаратын орган емес, ол заң шығаратын орган. Яғни ол Конституцияға қайшы келмейтін заңдарды қабылдайтын орган саналады. Ал бүкіл халықтың тағдырын, мемлекеттің бүкіл даму бағытын айқындайтын негізгі заңды бүкіл халық болып қабылдаған дұрыс. Сондықтан Конституцияға өзгерістердің жалпыхалықтық референдум арқылы қабылдануы – ең негізгі әрі маңызды өзгерістердің бірі деп ойлаймын. Өйткені бүкіл халықтың қатысуымен қабылданған Конституцияның құзыреті де биік болады. Сонымен қатар оның мызғымастығы да күшейеді. Себебі оны азғантай адамның келісімімен өзгертуге жол берілмейді.
– Президент мемлекет қауіпсіздігін қорғау үшін саяси-дипломатиялық құралдарды барынша пайдаланатынын айтты. Мемлекет басшысының мұндай ұстанымы нені білдіреді деп ойлайсыз?
– Жаңа Конституция жобасындағы біздің халықаралық аренада абыройымызды көтеретін қадамдардың бірі – Ата Заңға адвокаттық қызметтің енуі деп ойлаймын. Яғни қазіргі Конституциямызда тек сот төрелігі мен прокуратура ғана көрсетілген еді. Ал енді солармен бір деңгейде адвокаттық қызмет те Конституцияға енгізіліп отыр.
Бұл – адам құқықтарын қорғау саласында өте маңызды қадам, жақсы ілгерілеу деп санаймын. Себебі адвокаттық қызметтің конституциялық деңгейде танылуы азаматтардың құқығын қорғаудың маңызын арттырады. Сонымен қатар «Миранда ережесі» де енгізіліп отыр. Өркениетті елдердің көпшілігінде осындай нормалар бар. Сондықтан оның біздің Конституцияға да енгізілуі – құптарлық іс. Бұл өзгерістер еліміздің құқықтық жүйесін нығайтып, халықаралық деңгейдегі беделімізді арттырады деп толық сеніммен айта аламын.
– Қасым-Жомарт Тоқаевтың пікірінше, Қазақстанның табысты дамуының басты факторлары – бірлік пен тұрақтылық. Бұл факторлардың маңызы қаншалықты жоғары?
– Жалпы мемлекетіміздің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін саяси, дипломатиялық құралдарды пайдалану – өте орынды деп ойлаймын. Өйткені Президентіміздің осы бағыттағы тәжірибесі мол. Біріккен Ұлттар Ұйымында қызмет атқарған азамат. Сол тәжірибесін мемлекеттің қауіпсіздігі үшін пайдаланып, бар күшін салуда. Қауіпсіздік мәселесі – әрқашан бірінші орында. Соның ішінде мемлекеттің қауіпсіздігі аса маңызды. Біз бейбітшілік саясатын ұстанып, сол бағыттағы жұмысты жалғастыра беруіміз керек. Осы уақытқа дейінгі аралықта бұл бағыт бойынша сын айту орнысыз деп ойлаймын. Біз шығыстағы көршілермен де, солтүстіктегі көршімізбен де, батыс елдерімен де, АҚШ-пен де жақсы қарым-қатынастамыз. Соның арқасында қазіргі алмағайып заманда тыныштықта өмір сүріп отырмыз. Жалпы табиғи ресурстарға бай мемлекеттерге қауіп те көп болады. Мемлекет басшысының осындай жағдайда дұрыс шешім тауып, қиыннан қиыстырып, тепе-тең саясат жүргізіп отырғаны – өте дұрыс. Бұл оның саяси кәсібилігінің нәтижесі деп ойлаймын. Алдағы уақытта да осы бағыттағы саясат жалғаса береді деп сенемін.
– Президенттің айтуынша, өткен жылдың қорытындысы бойынша Қазақстанның ЖІӨ көлемі 306 млрд долларды құрады. Бұл – ТМД елдері арасындағы екінші көрсеткіш және аймақтағы ең жоғары нәтиже. Қазақстанның биыл әлемдегі ең ірі 50 экономиканың қатарына енуіне қандай факторлар әсер етті деп ойлайсыз?
– Бірлік пен татулық – біздің осы күнге дейін дамуымыздың басты себептерінің бірі деп айтуға болады. Әрқашан осы мәселені алдыңғы кезекке қойып, бірліктің арқасында тыныш заманда бірқалыпты дамып келдік деп айтуға болады. Әсіресе мемлекеттік істерде популизмге берілуге болмайды. Бірлікте, сабырмен, жүйелі түрде мәселелерді шешу қажет.
Біз әрдайым тұтастығымызды, бірлігімізді ойлауға тиіспіз. Себебі біз ұланғайыр территорияда тұратын азғантай халықпыз. Бізде бірлікті бұзуға жол жоқ. Жаңа жобада да бұл жақсы көрсетілген – кіріспеде «Біз біртұтас Қазақстан халқы» деп басталады. Бұл өте керемет. Қазіргідей «тағдыр біріктірген Қазақстан халқы» деп емес, біз өзіміздің біртұтас халық екенімізді көрсетуіміз керек, өзімізді солай санауымыз қажет. Басқа ұлт деп ешкімді кеудесінен итермей, әрбір азаматты – тең құқылы, ел үшін барын салып еңбек ететін адам деп санауымыз керек. Сол арқылы біз біртұтас ұлт болып қалыптасамыз.
– Мемлекет бастамашы болған аса маңызды инфрақұрылымды жаңғырту бағытындағы бұрын-соңды болмаған ауқымды жұмыстарды қалай бағалайсыз?
– Иә, жалпы бұл нәрсе шетелге шыққанда айқын көрінеді. Өзге ел азаматтарына, жақын немесе алыс шетелдерге барғанда, біздің жалпы ішкі өніміміздің жоғары екенін байқауға болады. Көшеден, көліктерден, салынған үйлерден, тіпті ауылдарымызға дейін қарасақ, бұл біздің экономикамыздың өскенінің көрінісі. Бұл ең бірінші кезекте елімізде тыныштық пен бірлік болғандықтан, тұрақтылық болғандықтан мүмкін болды. Сол себептен біз барымызды ұқыпты пайдаланып, дамытып отырмыз. Құдайға шүкір, қазақтың ұланғайыр жері, қойнауы қазынаға толы. Оны ретімен үйлестіріп, өз пайдамызға жарату арқылы ішкі өніміміз әлде де өседі. Сонымен қатар, біз географиялық орналасуымызды тиімді пайдалануымыз қажет, шығысты батысқа, солтүстікті оңтүстікке байланыстыратын мүмкіндіктеріміз бар. Жалпы, Қазақстан мықты мемлекет болып қала береді деп ойлаймын. Басымызда бейбітшілік, заманымыз тыныш болған жағдайда ғана тұрақтылық сақталады.
– Әңгімеңізге рақмет.