Жаңартылған Әкімшілік кодекстің 31-бабында цифрлық жүйелер арқылы анықталған құқықбұзушылықтар бойынша хаттама толтырмай-ақ, тікелей айыппұл салу қарастырылады деп көрсетілген. Мұндай жағдайда деректер әкімшілік өндірістің бірыңғай реестрімен интеграцияланған жүйелер арқылы өңделетін көрінеді. Бұрын бұл тек жол-көлік саласына қатысты болатын. Яғни, бұған дейін жылдамдықты асыру, қызыл шамға өту секілді бұзушылықтар үшін автоматты айыппұлдар тіркелетін болса, енді айыппұл салу кез келген әкімшілік құқықбұзушылыққа қатысты қолданылады.
Ал бұл өзгерістер айыппұлдар түрін автоматты түрде көбейтуі мүмкін. Мәселен, көшеге қоқыс немесе темекі тұқылын тастау (айыппұл мөлшері 43 250 теңгеге дейін өскен), тыйым салынған жерде темекі шегу, жолды белгі-ленбеген жерден кесіп өту, алкогольді түнгі уақытта немесе кәмелетке толмағандарға сату ақылды бейнебақылау арқылы анықталып тіркелсе, автоматты түрде айыппұл жазылады.
Жалпы, елімізде қауіпсіздікті қамтамасыз ету бағытында цифрлық бақылау күшейтілген. Былтыр Ішкі істер министрінің орынбасары Игорь Лепеха республика аумағында автоматты камералар желісі кеңейтіліп, олардың саны 25 мыңға жеткенін айтқан болатын. Оның айтуынша, 2025 жылы дрондар арқылы ереже бұзудың 3,6 мың дерегі анықталған, оның ішінде қарсы жолаққа шығудың 1 мың, қауіп тудырып басып озудың 300 фактісі тіркелген. Цифрлық бақылау немесе қоғамдық тәртіп пен жол қозғалысы қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жасанды интеллектіні қолдану әлемнің көптеген елінде бар. Мысалы, Қытайда камералар бет-әлпетті тану технологиясымен жұмыс істейді. Жаяу жүргінші қызыл шамға өтсе немесе қоқыс тастаса, жүйе бірнеше секунд ішінде тұлғаны анықтайды. Айыппұл электронды әмияннан автоматты түрде алынуы мүмкін. Сингапурде қоғамдық тәртіпті сақтау үшін жасанды интеллект жүйелері мен роботтар пайдаланылады. Олар темекі шегу, қоқыс тастау, заңсыз сауда жасау сияқты құқықбұзушылықтарды тіркейді.
Мамандардың түсіндіруінше, мұндай өзгерістер алдын алу сипатында және ең алдымен адамдардың өмірі мен денсаулығын қорғауға, құқықбұзушылықтарға жол бермеуге, қоғамдық орындар мен тұрғын үй аумақтарында қауіпсіз орта қалыптастыруға бағытталған. ІІМ ӘПК-нің ерекше тапсырмалар жөніндегі аға инспекторы Ақтоты Боранова:
– Аталған өзгеріс технологиялардың дамуына және процестердің цифрландырылуына байланысты енгізілді. Негізгі мақсат – заманауи техникалық шешімдерді қолданып, жол қауіпсіздігін арттыру және құқықбұзушылықтардың алдын алу тиімділігін күшейту. Маңыздысы: жаңа тыйым енгізілмейді. Тек бұрыннан бар құқықбұзушылықтарды анықтаудың техникалық мүмкіндіктері кеңейтіледі. Бұған дейін рөлде отырып телефон пайдалану, қауіпсіздік белдігін тақпау сияқты құқықбұзушылықтарды полиция қызметкерлері тікелей анықтаса, енді оларды заманауи техникалық құралдар арқылы тіркеуге болады. Яғни, заң талаптары өзгермейді – тек оларды тіркеу тәсілдері жаңартылады, – деді.
Маманның нақтылауы бойынша, бұрын автоматты режимде алты түрлі құқықбұзушылық тіркелетін, олар: жылдамдықты арттыру, бағдаршамның тыйым салынған белгісіне өту, жол белгілері мен таңбаларының талаптарын сақтамау, тоқтау және тұру қағидаларын бұзу, озу және жолдың жүру бөліктерінде орналасу қағидаларын бұзу, жаяу жүргіншілерге жол бермеу. Қалған құқықбұзушылықтар тек полиция қызметкерінің қатысуымен анықталатын. Енді заңнамада құқықбұзушылықтарды тіркеудің үш тәсілі көзделген.
– Біріншісі – қолданыстағы бейнекамералар. Екіншісі – автоматты тіркеу жүйелері, арнайы өлшеуді қажет етпейтін өзге де бұзушылықтарды анықтай алады, мысалы, рөлде телефон пайдалану немесе белдікті тақпау. Үшіншісі – Әкімшілік құқықбұзушылықтың бірыңғай тізілімі жүйесімен біріктірілген мемлекеттік деректер базаларын пайдалану. Бұл құжаттарға қатысты бұзушылықтарды автоматты түрде анықтауға мүмкіндік береді, яғни техникалық байқаудың мерзімінің өтуі, сақтандыру полисінің болмауы, қаруды сақтауға берілген рұқсат мерзімінің аяқталуы және басқа да жағдайлар. Сонымен қатар заңнамада ескерту қарастырылған құқықбұзушылықтар бойынша жүйе автоматты түрде ескерту шығара алады. Бұрын ол үшін полиция қызметкерінің қатысуы және істі қолмен рәсімдеу қажет еді. Мысалы, жолда кептеліс тудыру, сыртқы жарық құралдарын дұрыс пайдаланбау және басқа да жолда жүру қағидаларын бұзу жағдайлары. Кейбір бұқаралық ақпарат құралдарында таралған автоматты камералар жаяу жүргіншілерді жауапкершілікке тартады деген ақпарат шындыққа сәйкес келмейтінін хабарлаймыз. Бұл жүйелер тек көлік жүргізушілері тарапынан жасал-ған жолда жүру қағидаларын бұзуды анықтауға арналған. Жалпы алғанда, енгізілген өзгерістер қоғамдық және жол қауіпсіздігін арттыруға, құқықбұзушылықтардың алдын алуға және ауыр зардаптардың тәуекелін төмендетуге бағытталған. Цифрлық шешімдерді қолдану қауіпті мінез-құлықты дер кезінде анықтауға және азаматтардың өмірі мен денсаулығына төнетін қатердің алдын алуға мүмкіндік береді, – деді аға инспектор.
Дегенмен қоғамда камералар немесе дрондар адамдардың жеке деректерін сақтай ма және оларда деректердің қауіпсіздігі ескерілген бе, цифрлық жүйелер қателесіп, азаматтарды әбігерге салмай ма деген күдіктің де барын айтуымыз керек. Сала мамандары бұл тұрғыда кейбір камералар мен дрондар адамдардың жеке деректерін сақтауы мүмкін, бірақ бұл олардың түріне, функциясына және қалай пайдаланылатынына байланысты екенін айтады.
– Заң тұрғысынан қарайтын болсақ, көптеген елде және біздің елімізде де жеке деректерді жинау мен сақтау бойынша арнайы заңдар бар. Атап айтсақ, Қазақстан Республикасының «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» қолданыстағы заңға сәйкес адамның жеке деректерін рұқсатсыз жинауға болмайды, оларды қауіпсіз сақтау міндетті, деректер тек нақты мақсат үшін қолданылуы керек, – дейді ІТ маман Мейіржан Әуелханұлы.
Тілекгүл ЕСДӘУЛЕТ