«AMANAT» партиясы фракциясының мүшесі, Мәжіліс депутаты Еркін Әбіл жақында Мәжіліс отырысында көтерілген «Жануарларға жауапкершілікпен қарау туралы» Қазақстан Республикасының Заңына енгізілетін өзгерістер мен толықтырулар жайлы ойымен бөлісті, – деп хабарлайды Aikyn.kz.
Оның айтуынша, “Жануарларға жауапкершілікпен қарау туралы” заңға енгізілетін түзетулерді талқылау аясында соңғы уақытта депутаттар корпусына қатысты ақпараттық қысым айтарлықтай күшейген. Ал сынның едәуір бөлігі зооқорғаушы белсенділер тарапынан келіп, көбіне жай пікір білдірумен шектелмей, эмоциялық және жеңілдетілген түсіндірмеге құрылған мақсатты ақпараттық науқан сипатына айналған.
– Мұндай науқандардың басты ерекшелігі – мәселенің себептерін талдаудан гөрі ұсынылып отырған шараларды моральдық тұрғыдан бағалауға басымдық беру. Қоғамдық кеңістікте эвтаназияға қатысты кез келген шаралар автоматты түрде қатыгездікпен теңестірілетін көзқарас қалыптасуда. Бұл ретте оның қолданылу шарттары, нақты жағдайы және баламалы мүмкіндіктер ескерілмейді. Сонымен қатар қаңғыбас жануарлар мәселесінің өзі күрделі екені және оның негізінен мемлекет әрекетінен емес, иелердің жауапсыз мінез-құлқынан туындайтыны назардан тыс қалып отыр.
Сыншылар риторикасында «гумандық» ұғымына ерекше мән беріледі, алайда ол кеңейтілген әрі жиі манипуляциялық мағынада қолданылуда. Гумандық тек эвтаназиядан бас тартумен шектелгендей көрсетіледі, ал құқықтық және этикалық тұрғыдан ол жануарларды қорғау мен адамның қауіпсіздігін қамтамасыз ету арасындағы тепе-теңдікті білдіреді. Соның салдарынан ұғымдардың ауыстырылуы орын алып, күрделі басқарушылық мәселе «гуманды — гуманды емес» деген қарапайым қарама-қарсылыққа айналады. Бұл мазмұнды талқылауға кедергі келтіріп, нақты әрі тиімді шешімдер қабылдауды қиындатады.
Осылайша, заң төңірегіндегі қазіргі қоғамдық дискурс жоғары эмоциялық сипатымен және талдау деңгейінің төмендеуімен ерекшеленеді. Сондықтан ұсынылып отырған шараларды бағалау тек моральдық категорияларға емес, олардың тиімділігіне, себеп-салдар байланысына және халықаралық тәжірибеге негізделуі қажет, – дейді Еркін Әбіл.
Депутат Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің «Жануарларға жауапкершілікпен қарау туралы» заңға енгізген өзгерістерін — қаңғыбас иттерге эвтаназия енгізу, оларды ұстау мерзімін қысқарту және оны мәслихаттарға ұзарту құқығын беру, сондай-ақ мысықтарға қатысты қайтару моделін сақтау — тек гумандық тұрғысынан емес, практикалық іске асырылуы мен мәселенің түпкі себептері тұрғысынан да бағалау қажеттігін жеткізді.
– Бұл жерде негізгі фактор — қаңғыбас жануарлар популяциясының қалыптасу көзі. Қазақстанда ол көбіне сыртқы сипатқа ие: жануарлар көше жағдайына көбіне өздігінен көбейгендіктен емес, иелерінің оларды тастап кетуі немесе жоғалтуы салдарынан түседі. Сонымен қатар оларды есепке алу және иесіне қайтару жүйесі тиімді жұмыс істемейді. Соның нәтижесінде популяция үнемі сырттан толықтырылып, «ашық» күйде қалады. Мұндай жағдайда ОСВВ (ұстау–стерилизация–вакцинация–қайтару) моделі күткен нәтиже бермейді. Ол тек ішкі көбеюді азайтады, бірақ жаңа жануарлардың келуін тоқтатпайды. Бос орындарды басқа жануарлар тез толтырады, сондықтан жалпы саны айтарлықтай азаймайды.
Осы себепті бұрынғы модельден бас тартуды тек саяси шешім деп қарастыру дұрыс емес — бұл оның қазіргі жағдайда нақты нәтиже бермегенімен байланысты. Бұдан бөлек, иелерді бақылау болмаған жағдайда гумандық модель мәселенің себебін емес, тек салдарын реттейді. Мұндай жағдайда эвтаназияға көшу адамдар үшін қауіп-қатерді жедел азайтуға бағытталған мәжбүрлі шара ретінде қарастырылады. Мемлекет азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге міндетті, ал иттің қабу жағдайының көптігі мен жұқпалы аурулардың таралу қаупі әрекетсіздікке жол бермейді. Жұмсақ шаралар нәтиже бермеген кезде және оларды толық іске асыруға жағдай болмаған кезде қатаң құралды қолдану орынды.
Практикалық тұрғыдан бұл шара жүзеге асыруға қолайлы. Ол кешенді реформалар сияқты халықтың мінез-құлқын өзгертуді, күрделі есеп жүйесін енгізуді немесе үлкен қаржылық шығындарды талап етпейді. Қолданыстағы қызметтер арқылы іске асыруға болады. Бұл оны қысқа мерзімде тиімді етеді: жануарлар саны азайып, адамдармен байланыс деңгейі төмендейді. Сондықтан оны қазіргі жағдайда ең шынайы құралдардың бірі деп бағалауға болады.
Мәслихаттарға жануарларды ұстау мерзімін ұзарту құқығын беру – маңызды жұмсартушы фактор. Орталық деңгей ең төменгі мерзімді белгілейді, ал өңірлер оны тек ұзарта алады. Бұл жергілікті жағдайлар мен мүмкіндіктерді ескеруге мүмкіндік береді. Қаржылық және инфрақұрылымдық әлеуеті бар өңірлер жүйені анағұрлым гуманды ете алады. Алайда бұл өңірлер арасында айырмашылықтардың пайда болуына әкеледі: бір жерде ең төменгі мерзім сақталса, басқа жерде ол ұзартылуы мүмкін. Нәтижесінде, гумандық деңгейі өңірдің мүмкіндігіне тәуелді болады.
Сондай-ақ эвтаназияны тек иттерге қатысты қолдану мәселесіне тоқталу қажет. Бұл шешім нақты қауіпке негізделген: адамдарға шабуыл жасау және құтыру ауруын тарату көбіне иттермен байланысты. Сондықтан шара негізгі қауіп көзіне бағытталған және белгілі бір дәрежеде пропорционалды. Дегенмен бұл жануар түрлеріне әртүрлі көзқарас қалыптастырады.
Соған қарамастан, бұл модельдің маңызды шектеуі бар. Ол мәселенің негізгі себебін — иелердің жауапсыздығын жоймайды. Егер жануарларды тастап кету жалғаса берсе, жағдай қайталана береді: саны азайғаннан кейін бос орындарға жаңа жануарлар келеді. Яғни, қосымша шараларсыз эвтаназия мәселені шешпейді, тек оны уақытша басқарады. Сондықтан қазіргі өзгерістерді уақытша шара ретінде қарастырып, бір мезгілде гуманды модельге қайту үшін жағдай жасау қажет. Бұл тек популяцияның сырттан толығуын тоқтату және үй жануарларын бақылау жүйесін енгізу арқылы мүмкін болады.
Осы тұрғыда келесі шараларды енгізу қажет: Біріншіден, ит ұстауға салық немесе міндетті төлем енгізу (жергілікті бюджетке). Оның мақсаты — қаржы жинау емес, жауапкершілікті арттыру. Жануар ұстау шығынды болған сайын, оны ойланбай алу азаяды. Салық стерилизацияланған жануарларға төмен, ал стерилизацияланбағандарға жоғары болуы мүмкін. Сондай-ақ приюттан алынған жануарларды салықтан босату орынды.
ЕКІНШІ — иелердің әкімшілік жауапкершілігін күшейту:
• жануарды тастап кеткені үшін айыппұл;
• тіркеудің болмауы үшін жауапкершілік;
• бақылаусыз көбейтуге санкциялар;
• келтірілген зиянды өтеу міндеті.
Бұл жерде жазаның болуы ғана емес, оның міндетті түрде қолданылуы маңызды.
ҮШІНШІ — жануарларды міндетті түрде тіркеу және сәйкестендіру жүйесін енгізу (чиптеу және бірыңғай реестр). Бұл жүйесіз жануарды иесіне қайтару да, жауапкершілікке тарту да мүмкін емес.
ТӨРТІНШІ — жануарларды өсіру мен сатуды реттеу. Бұл үшін:
• селекционерлерді лицензиялау;
• бейресми сатуға тыйым салу;
• асылдандыруға арналмаған жануарларды міндетті стерилизациялау қажет.
БЕСІНШІ — приюттарды дамыту және жануарларды жаңа иелерге беру бағдарламаларын кеңейту.
АЛТЫНШЫ — халықпен жұмыс жүргізу, яғни жауапты қарау мәдениетін қалыптастыру. Қорытындылай келе, қабылданған шараларды қысқа мерзімде қажетті әрі шынайы деп бағалауға болады. Олар қазіргі қауіп-қатерді азайтуға мүмкіндік береді. Алайда ұзақмерзімді тиімділік жоғарыда аталған қосымша шаралардың жүзеге асуына байланысты. Тек осы жағдайда ғана гуманды, қайтару моделіне кезең-кезеңімен көшу мүмкін болады, — дейді Мәжіліс депутаты Еркін Әбіл.