Алайда дәл осындай аралас тіл бүгінгі Tik Tok буынының күнделікті коммуникациясына айналған. Мұндай жаңа сөздердің тілдік қолданысқа енуіне әлеуметтік желілердің ықпалы басым. Кейінгі жылдары TikTok, Instagram сияқты платформалар ойын-сауық құралы ғана емес, тілдік трансформацияның негізгі алаңына айналды. Себебі 10-15 секундтық контент тұтынған жаңа буынның қысқа сөздер мен жылдам мағынаға еті үйреніп барады.
Әлеуметтік желіде ең жиі кездесетіні – акронимдер
Ғалымдар негізінен сленгті жастардың өзін-өзі таныту, эмоция білдіру және топқа тиесілігін көрсету тәсілі ретінде қарастырады. Енді мына бір дерекке назар аударыңыз. International Journal of English Linguistics Literature and Education жариялаған 2025 жылғы зерттеу нәтижесіне сүйенсек, TikTok-та зумер ұрпағы қолданатын 50 түрлі сленг сөз анықталған. Оның ішінде, 30 пайызы қысқартылған сөздер (акроним), 22 пайызы жаңадан ойдан шығарылған сөздер, ал 12 пайызы жеңіл сипаттағы сөздер екені айтылған. авторлар талдау барысында әлеуметтік желіде ең жиі кездесетіні акронимдер екенін атап өтеді. Бұл құбылыс зумерлердің жылдам, қысқа әрі түсінікті коммуникацияға бейім екенін айқындайды.
Қазіргі цифрлық ортада қалыптасқан сленгтердің тілдік айналымға жылдам еніп бара жатқанына күнделікті өмірде куә болып жүрміз. Бұл құбылысты қазақ тілінің табиғи эволюциясы ретінде қарастыруға бола ма? Осы тұста мұндай үрдіс тілдің шұбарлануына әкеліп соқпай ма деген сауал туады. Алайда тіл мамандары бұл процеске біржақты баға бермейді. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің доценті, филология ғылымдарының кандидаты Аяужан Таусоғарова сленгтің таралуын толықтай теріс құбылыс деп бағалауға болмайтынын айтады.
– Кез келген құбылыстың эволюциясы оның пайда болуынан бастап, жетілу, толығу сияқты үдерістерді басынан өткеріп, дамудың ең жоғары шегіне жету кезеңдерін қамтиды. Мұндай эволюциялық даму тілге де қатысты. Мысалы, ХІХ ғасырда неміс ғалымы Август Шлейхер тілді «туу, өсу, өлу» сияқты процестер тән тірі ағзаға теңеген. Ол тіл дамуының «тарихқа дейінгі классикалық дәуірі» және «тарихтан кейінгі құлдырау дәуірі» деген екі кезеңін көрсеткен. Қазір тіл эволюциясы А.Шлейхер тұжырымдарымен дәлме-дәл болмағанымен, соған келіп саятын құбылысты байқауға болады. Тілдің қолдануға, ойды ықшам жеткізуге икемділігін арттыру және екінші тіл, шетел тілі ретінде үйренуге оңтайландыру оның құрылымының қарапайымдануын талап етеді. Бұл сол уақытта тілді өзінің образды, поэтикалық бай сипатынан ажырауына мәжбүр етеді. Бір қарағанда, тіл құрылымының қарапайымдануы, образдылық сипатынан ажырауы я жұтаңдануы эволюцияға қайшы құбылыс сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ заман өзгерісімен, технология дамуымен тіл жаңа атаулармен толығады. Сіз айтып отырған цифрлық ортада орыс, ағылшын немесе америкалық ауызекі тіл лексикасын қазақ тілімен араластырып сөйлеу де қазіргі қоғамдағы жаһандану үдерісімен байланысты, – деді Аяужан Қайратқызы.
Масс-медиада асыра сілтеушілікке жол берілмеуге тиіс
Қазір жаңа сленг сөздер күнделікті қолданыстан ақырындап медиатілге, тіпті ресми мәтіндерге де сіңісіп барады. Бірақ сарапшы бұл жағдайға уақытша құбылыс деп қарайды.
– Иә, бұл – өкінішке қарай, шындық. Кешкі жаңалықтар мен сараптамалық бағдарламалардағы «жасанды ақпараттық шу» деген мағынада «хайп» сөзінің, «хайп қуу» тіркесінің еркін қолданысы, сонымен қатар «лайк басыңыз», «репост жасаңыз» деген сөздердің әкімдіктердің Instagram парақшаларында, «дедлайн» сөзінің ғылыми конференциялар туралы ресми хабарламаларда жиі көрініс беруі әдеби тіл мен ауызекі тіл аражігінің жойылып бара жатқанындай әсер береді. Алайда сленгтердің ресми салаға енуі өтпелі, уақытша құбылыс деп есептеймін. Егер тілді тірі ағза десек, оның соған сәйкес иммунитеті болуы заңды. Яғни, тілдік иммунитет медиа мен ғаламтордағы бейберекет сленгтерді біртіндеп реттейді. Осыған ұқсас мысалдарды тіл тарихынан іздеп табуға болады. Бір кездері «пробка», «сотовый / сотка», «скачать / загрузка» сияқты сленгтердің бүгінде сәтті баламасы тілде орнығып, сленгті ығыстырып шығарды, – деді ғалым.
«Өз адамы» мен «бөтенді» ажырататын әлеуметтік белгі
Қоғамда бұл құбылыстың тілдік қана емес, әлеуметтік қыры да бар. Әлеуметтанушы Айсұлу Молдабекова егер жас адам ресми, ғылыми, тұрмыстық және онлайн-тіл арасында еркін ауыса алса, бұл құлдырау емес, керісінше, тілдік байлықтың көрсеткіші деп санайды. Онымен қоса сарапшының сөзінше, белгілі бір сленгті қолдану адамды нақты бір топтың мүшесі ретінде танытады.
– TikTok пен басқа да платформаларда қалыптасқан сленг, қысқарған сөздер, аралас тіл бүгінгінің тағы бір көзге ұратын құбылысы. Бір қарағанда, бұл «норма бұзу», «тілді шұбарлау» сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ тіл тарихына қарасақ, әр дәуірдің өз жастық тілі, өз «құпия коды» болған. Қазіргі интернет-сленг – сол үрдістің цифрлық жалғасы. Жастар қысқа видеоға сыйдыру үшін ойды ықшамдайды, эмоцияны эмодзи, мем, қысқа тіркеспен береді, әңгімеге қазақша, орысша, ағылшынша элементтерді қатар қосады. Бұл – тілдің табиғи бейімделуі, жаңа коммуникациялық жағдайға икемделуі. Екінші жағынан, «өз адамы» мен «бөтенді» ажырататын әлеуметтік белгі. Белгілі бір сленгті түсіну – сол ортаға тиесілі екеніңнің көрінісі, символдық белгісі. Мәселе – осы кодтың жалғыз ғана тілдік репертуарға айналып кетпеуінде, – деді ғалым.
Қазіргі медиакеңістікте «TikTok буыны» деген түсінік қалыптасқан. Бұл ұғым ғылыми тұрғыда қаншалықты негізді? Бүгінгі жастарды алдыңғы буындардан айқындайтын басты әлеуметтік белгілер қандай? Әлеуметтанушы бұл сауалымызға төмендегідей жауап берді.
– «TikTok буыны» ғылымидан гөрі медиалық және публицистикалық метафора. Бұл атау бүгінгі – жастарды түсінудің кілтіне айналды. Ол – әрине, жастардың өмірі цифрлық кеңістікке, қысқа видеолар мен үздіксіз онлайн-коммуникацияға байланған дәуірді дәл сипаттайтын бейнелі ұғым. Қазіргі жастардың бала кезден смартфонмен өскені, жаңалықты да, әзілді де, саясатты да ең алдымен әлеуметтік желіден алуы – олардың әлеуметтік келбетін түбегейлі өзгертті. Ақпаратпен жұмыс істеу форматы да басқа. Олар үшін ұзақ дәріс не көлемді мәтіннен гөрі бірнеше секундтық үзінді, визуал, эмоционалды әсер маңыздырақ. Сондықтан бүгінгі ұрпақты жай «жаңа жастар» емес, цифрлық ортада социализацияланған, медиа арқылы өзін де, әлемді де танитын ерекше әлеуметтік топ деп қарастыру қисынды, – деді Айсұлу Тұрсынбайқызы.
«TikTok буынына» тән тағы бір құбылыс – лүпіл мен қаралымның маңызды индикаторға айналуы. Себебі сандар көрсеткіші жаңа буынның арасында контенттің ғана емес, жеке тұлғаның да бағалануы ретінде қабылданады.
– Осының бәрін байланыстырып тұрған тағы бір көрініс – лүпіл мен қаралымның билігі. Бүгінгінің жасына сандық көрсеткіш өте нақты, түсінікті сигнал береді: «Менің сөзім, бейнем, ойым маңызды ма, жоқ па?». Қаралым көп болса, сен қызықсың, лүпіл аз болса, қоғам сені «байқамағандай». Осыдан барып танымалдық тек жеке бедел емес, әлеуметтік капиталға, материалдық мүмкіндікке айналды. Көп қаралым жарнама мен табысқа, жаңа таныстықтарға, кәсіби ұсыныстарға жол ашады. Бірақ «цифрлық валюта» жастардың ішкі дүниесіне де әсер етпей қоймайды, – деді әлеуметтанушы А.Молдабекова.
Кез келген сленгтің «тағдыры» бірдей емес
Тарих көрсеткендей, кез келген сленгтің «тағдыры» бірдей емес. Кейбір сөздер уақыт өте келе кең қолданысқа ие болса, енді бірі тар әлеуметтік топ шеңберінде қалып қояды. Тіл маманының пікірінше, технологиялық ортадан шыққан сленгтердің термин ретінде орнығу ықтималдығы жоғары. Ал тұрмыстық, эмоциялық сипаттағы сөздер көбіне уақытша құбылыс болып қалады.
– Біршама сленгтердің тілге қабылданбай, тысқары қалуы да заңдылық. Нақты айтқанда, тұрмыстық сленгтердің тілге сіңісіп, оның сөздік қорды байыту мүмкіндігі төмен болса, технологиялық сленгтердің термин, қайсыбір саланың арнаулы лексикасы ретінде орнығу мүмкіндігі зор. Мысалы, өткен ғасырдың 90-жылдарындағы «базар жоқ», «крышасы кету», «қораға кіру» сияқты тіркестер тілге сіңген жоқ. Олар шектеулі әлеуметтік топтың сөйлеу тілінде уақытша өмір сүрді. Ал бір кездері қаржыгерлердің кәсіби жаргоны болған «бюджет» сөзі – қазір экономика саласының термині. Дегенмен сленгтің уақыт сүзгісінен өтпей, жаппай түпкілікті тілге сіңірілуі, тілдік нормаға айналуы – неғайбыл жағдай, меніңше, мүмкін емес, – деді А.Таусоғарова.
Зумер буынның 65 пайызы сленгті TikTok арқылы үйренген
Батыржан Жұмаділов – бүгінде маркетинг саласында қызмет етіп келе жатқан тәжірибелі SMM маманы. Осыған дейін бірнеше жобамен айналысқан ол контент жасаушылар үшін трендке ілесу маңызды фактор екенін алға тартады. Сол себепті егер желіде қандай да бір сленг трендке айналса, SMM мамандары мұны қалт жібермеуге тырысады. Қазір жастар арасында сленг қолдану контентті «шынайырақ» етіп көрсетеді деген пікір бар. Бұл көзқарасты Батыржан Жұмаділов те құптайды.
– Иә, сленг қолдану аудитория сеніміне тікелей әсер етеді. Әсіресе, жастар үшін тым ресми тіл кейде жасанды немесе алыстатылғандай көрінуі мүмкін. Ал сленг пен қарапайым сөйлеу стилі контентті шынайы әрі оқырманға «жақын» етеді. Көрермен экранның ар жағында өзіне ұқсас, қарапайым адам отырғанын сезінеді. Бұл сенімді арттырып, аудиториямен байланыс күшейеді, – деді ол.
Жоғарыда әлеуметтанушы атап өткендей, сленг сөздер адамды өзінің белгілі бір әлеуметтік топтың мүшесі секілді көрсетеді. Ал контент жасау барысында расымен де осындай тілдік стереотиптерге мән беріле ме? SMM маманынан сұрап көрдік.
– Контент жасау кезінде аудиторияның жас ерекшелігі мен тілдік стилі міндетті түрде ескеріледі. Бұл – контент стратегиясының бір бөлігі. Жеке тәжірибемде мен әртүрлі сөйлеу стилін қолданамын. Ол көбіне парақшаның позициясына, стиліне және берілетін ақпараттың форматына байланысты. Дегенмен қазіргі уақытта коммерциялық парақшалардың көбінде, әсіресе, контентмейкері зумер немесе альфа буынына жатса, сленг пен заманауи тілдік тәсілдер жиі қолданылады. Бұл аудиторияға жақын болу үшін жасалатын саналы таңдау, – деді Б.Жұмаділов.
New York Post басылымында жарық көрген зерттеу нәтижесіне сәйкес, зумер буынның 65 пайызы сленгті TikTok арқылы үйренген. Тарихта сленг сөздердің қолданысқа енуі қалыпты құбылыс саналса да, сарапшылар кейінгі жылдары әлеуметтік желілер тілдің өзгеру қарқынын бұрын-соңды болмаған деңгейге жеткізгенін мәлімдеген.
Алтынай БАУЫРЖАНҚЫЗЫ,
Алматы қаласы