Теңдік атаның балалық шағы ашаршылықпен қоса Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарымен тұспа-тұс келеді. 7 жасынан еңбекке ерте араласқан, ал 13 жасында тыл жұмысында еңбек етті. Теңдік атаның үйіне арнайы барып, қариямен әңгімелесіп қайттық. Тыл ардагерінің айтуынша, қазір ол 102 жасқа келген екен. Сұм соғыстың зауалын айтқысы келмейтінін де сездік, дегенмен әңгімені соғыс жылдарындағы естеліктен бастауға көндіріп бақтық...
– Соғыс туралы хабарды естіген кезді баяндап бересіз бе? Сол бір сәтте өміріңіз қалай өзгерді?
– Туған жылым белгісіз. Шешем 1932 жылы 37 жасында дүниеден өтті, ішіндегі сәби бірге шетінеп кетті. Солай, біз жетім қалдық. 1932 жылы 5 жарым жаста екенмін. Ашық дереккөзде 1932 жылы деп көрсетіліпті, бірақ шамамен есептеп көрсем, 1924 жылы өмірге келген секілдімін. 1941 жылы 22 маусым күні ғой деймін, аудан жақтан аттылы бір адам «еміс» деп шауып келе жатыр. Ол кезде неміс дегеннің кім екенін де білмейміз ғой. «Еміс-еміс», «соғыс-соғыс» деп айғайлап келеді. Ауылда сол кезде менмін деген 32 жігіт бар еді. Сол жігіттер атқа мінді де, кетті.
Ауылда енді мал бағу керек, мал бағатын ешкім жоқ. Малға ие болып 13-14 шамасындағы 4 бала, 12 шал, 32 жігіттің әйелі қалды. Ол кезде Қарқаралыдан 4-сыныпты аяқтап келген едім. Белді буып, пимамызды киіп алдық та, мал бақтық, шөп шаптық. Тылдағы еңбеккерлер соғысқа бармаса да, сарбаздармен теңдей еңбек етті. Сарбаздар окопта жатады, бомба түскен жағдайда тірі қалғаны қалады, ары қарай соғыс жалғасады. Ал ауылдағылардың қиындығы бітпейді, қатты қиналдық, малға шөп шабу керек, малдың астын тазалау керек, жаздыкүні малдан оқалақ теру керек, қой бағамыз. Қойды қосақтап сүт сауамыз, сол сүттен ірімшік жасаймыз, сол ірімшікті әскерге жібереміз.
– Соғыс нені үйретті деп ойлайсыз?
– Менің ойымша, бұл соғыс бүкіл халықтың көзін ашты. Соғыс деген не, қала деген не, материя деген не? Гитлердің жауыздығы халықтың көзін ашып кетті. Соғысқа алғаш кеткен сарбаздарда қару да болмады, екі кісіге бір мылтықтан келді. Алғаш кеткен жігіттердің ешқайсысы ауылға оралмады, бірен-сараны ғана болмаса, көбі хабарсыз кетті. Соғысқа кеткендердің бәрі қараңғы адамдар ғой, орысша білмейді, командирлердің өзі басынып, жазалады деп те ойлаймын. Кәрібай деген ағам соғысқа қатысты, ол да хабарсыз кетті.
1945 жылы соғыс бітті, соғыс біткеннен кейін Қарқаралыда үлкен той өтеді. Сол кезде ең алдымен тыл еңбеккерлерінің еңбегі бағаланып, медаль берілді. Қазір 12 медалім, 1 орденім бар екен. 4-сыныпты бітіргеннен кейін соғыс аяқталған соң бірден 6-сыныпқа көштім. Сонда ауылда мектепке баратын бес-ақ ұл бала табылды. 1950 жылы сол бес бала мектепті бітірді. Үшеуіміз мединститутқа оқуға түстік, екеуі Сахалинге кетті. Кейін туған жерге келіп, Қарқаралыда, Қарағандыдағы облыстық ауруханада хирург дәрігер болып қызмет еттім.
– Соғыс жылдарында жаныңызға қатты батқан оқиға не мезет қандай еді?
– Сол жылдары қыстың өзі қатты суық болды, -35, тіпті -50 градусқа дейін аяз түсті. Малды қораға түнде қамайды, күндіз астын тазалайды, ауыл тірлігі суықта тіпті қиын болды. Жаздыгүні шөп шабамыз, қысқа мая дайындаймыз. Үкіметтің бір қателігі осында, тылдың адамдарын көлеңкеге қалдырды. Өзіміз аштан өлейін деп жатсақ та, барымызды соғысқа жібереміз.
Шешеден жетім қалып, балалар үйіне кеттік. Татар, украин, орыстың жетім балаларымен бірге тәрбиелендік. Қарқаралыда ағаш үйлер көп еді, соның бәрінде жетім бала толып кетті. Дәрігерлер келіп қарап, бізге киім мен тамақ берді. Бізді қарайтын адам болмады, әкем мал бақты, сол себепті балалар үйіне кеттік. Киім жоқ, бір киімді бір жыл киетінбіз, қазір, міне, бір көйлекті бір-ақ рет киеміз ғой. Аяқкиім жоқ, қарда жалаңаяқ та жүрдік. Еңбек еткен соң денеміз әбден шыныққан ғой. Анау-мынау ыстық-суыққа да былқ етпейтін едік. Бір жақсысы, ол кезде тамақтың бәрі табиғи, ұн тамақ деген жоқ.
Әкем – қаріп танымаған адам, бірақ бүркітші, аңшы, ұста болды. Қаңылтырдан сүт пісіретін, бидай қуыратын ыдыстар жасайтын шебер еді. 86 жасында өмірден өтті. Менен үлкен балалар Қарқаралыдағы техникумды бітірді. Төрт ағайындымыз. Әкем соғысқа қатысуға жарамаған, қарт кісі еді. Ол кісі менімен бірге мал бақты. Балалар үйінде 3-4 жыл болдым, менен үлкені 5 жыл болды. Колхоз ұйымдастырылып, елдің бәрі жиналып жатқанда, әкемнің жанына келдім. Колхозға мал келді, өгіз бағатын ешкім жоқ, бізді 7 жасымызда өгізге мінгізіп қойды, өгізге мініп шөп шаптық, егін ордық, мал бақтық. Кейін біртіндеп сауат алдық, жаман-жақсыны біліп қалдық.
– Екі ғасырдың куәсі ретінде әрі дәрігер ретінде жастарға қандай кеңес бересіз?
– Баланы еңбекпен тәрбиелеу керек. Бала дүниеге келген сәттен бастап еңбек етеді. Абай төртінші қара сөзінде «Адам баласы жылап туады, кейіп өледі» дегендей, оның еңбегі – жылағаны, жыламай туса, сәби өліп қалады. Жылағаннан кейін ғана өкпе ашылып, оттегі барады. Бала еңбек етсе ғана адам болып шығады. Баланы табиғатқа бейім қылып тәрбиелеу керек, әуенге, өлеңге жақын етіп өсіру керек. Музыка адам миын тәрбиелейді, Құрманғазы, Дәулеткерейдің күйін тыңдасаңыз, мида регенерация болады, яғни мидың нейрондары қалпына келеді. Домбыра тартқанда, көбелектер ұшып жүргендей күй болады, нейрондар бұдан қуат-нәр алады. Мен инсульт алған адамдарға музыка тыңдатып қоямын, тілге келмей қалған адамдар музыканың күшімен сөйлеп кетуі мүмкін. Кезінде Алматыда істегенімде, рейхстагқа ту тіккен батыр Рақымжан Қошқарбаев, Бауыржан Момышұлы, Нұрғиса Тілендиев, Шәмші Қалдаяқовты да ауруханада өзім тексергенмін.
– Өзіңіз қатарлы 100-ге келген ақсақалдарды білесіз бе?
– Ақтоғай деген жерде 100-ге келген бірлі-екілі қария бар, олардың өзі төсекке жығылып жатып қалды. Байқасаңыз, таяқ ұстамаймын, таяққа тәуелді болып қалғым келмейді. Мына карантиннен кейін аздап ауырып қалатын болып жүрмін, иық ауырады, кейін қойып кетеді. Тамақты да көп ішпеймін, талғап ішемін. Тамақты көп ішкен адам көтере алмай ауырып қалады және бұрынғыдай табиғи тағам да жоқ. Көбіне қойдың етін жеймін, қойдың еті де, сорпасы да – дәрі. Жастайымнан қой бақтым ғой. Қойдың өзі қай шөптің пайдалы екенін біледі, дәрілік-емдік шөптерді де қуалап таңдап жайылады. Қой етінде холестерин аз болады, майын жесең, денеге жаға береді. Жастар қойдың иісі бар деп жемей қашады, ол – надандық, қытайлар тарақанды да жейді емес пе? Иә, әрине, қойдың еті құнарлы, асқазанға ауыр келетіні рас, бірақ қалыпты мөлшерімен жесеңіз, қолма-қол тарап кетеді.
– Бір сөзіңізде «Көп қиындық көрген адам ұзақ жасайды» деген екенсіз...
– Иә, еңбек еткен, қиындық көрген адам ұзақ жасайды. Қазақта оларды «тесік өкпе, піскен бас» деп айтады, себебі суыққа да, ыстыққа да, малдың қиындығына да, ауыр жұмысқа да төзіп-төтеп береді. Еңбек етпеген кісі тез өліп қалады, өйткені ондай адамның бойында ешқандай қуат жоқ. Кәрілік деген – табиғаттың заңы. Кәрілік келсе, адамның еті де, сүйегі де қартаяды, тісі те, көзі де... Абайдың «Ойға түстім, толғандым» деген өлеңінде «Бойдағы мінді санасам, тау тасынан аз емес. Жүрегімді байқасам, инедейін таза емес. Аршып алып тастауға, аспандағы саз емес» деген жолдар бар. Адам баласы қай жасқа келсе де, өзін-өзі тәрбиелеуге тиіс.
– Абай өлеңдерін әлі күнге жатқа білетініңізге таңғалып отырмын. Қай кезден бері ұлы ақынның шығырмашылығын зерттеп-зерделеп келесіз?
– Ыбырай Алтынсарин, Мәшһүр Жүсіп пен Абайды мектеп кезінен қызығып оқыдым, Алтынсариннің портретін сызатын едім. Олардың жазғанын Құранның сөзімен бірдей деп айтар едім. Қазір цифрлық аутизм деген ауру пайда болды, біз оны қолдан жасап отырмыз. Қай отбасында да үш-төрт бала болса, біреуі аутизммен ауырады. Тәрбиені әуелі ата-анадан бастау керек, ата-анаға насихат айту керек. Мысалы, өткен ғасырдағы бала мен бүгінгінің баласы мүлде бөлек. Жастар көшеде де телефоннан бас алмайды, телефонмен ас ішіп, телефонмен жуынатын бөлмеге де кетеді. Кітап оқымайды, кітапты құшақтап жүріп оқыдық, Пушкинді, Абайды оқып өстік. Абайды оқыған адамның көкірек көзі ашылып, мәдениеті жоғарылайды. Қызығы, жапондардың өзі баласына телефонды 3 минутқа ғана береді.
– Сіз қазір де адам емдейсіз бе?
– Коронавирустан кейін адамдардың иығы ауыратын болған, мен соларды емдеп беремін, әлі күнге дейін операция жасаймын, радикулитті емдеймін, неврологиялық ауруларға операция жасаймын. Неврология – деген дүниежүзіндегі ең жаман ауру. Халық күнде хабарласады, Семейден, Қызылордадан, жан-жақтан, тіпті Мәскеуден адамдар іздеп келіп жатады. Инемен де операция жасаймын. Ауруханада жасайтын 4 сағаттық операцияны 15-20 минутта істеймін. Операция жасап отырғанда, пациентпен әңгімелесіп, ауруға байланысты сұрақтар қойып отырамын. Пациент пен дәрігер арасында кері байланыс болу керек.
– Жолыңызды жалғап, дәрігер болған балаларыңыз бар ма?
– Қызымның қызы, жиенім Оңтүстік Кореяда стоматологияны бітірді. Атын Ұлпан деп өзім қойғанмын, Ғабит Мүсіреповтің «Ұлпан» романын білетін шығарсыз. Екі қыз, екі ұл сүйдім. Үлкен ұлым қайтыс болып кетті, екі ұлым да стоматолог-хирург, немерелерімнің бәрі – стоматолог. Өзім мединститутта 32 жыл стоматологиядан лекция оқығанмын, балаларымның бәрін осы салаға өзім бағыттадым. Өкінішке қарай, бүгінде де қазақ тілін білмейтін жастар көп болып отыр. Өзімнің психолог қызым да қазақ тілін жөнді білмейді, немерелерім де білмейді. Балаларға «қазақша білмесең, далада қаласың» деп айтып отырамын... Алда тілді де қағып алады деп сенемін.
– Уақыт бөліп, әңгіме құрғаныңыз үшін көп рақмет!
Сұхбаттасқан
Айсұлу СЪЕЗХАН