Адамзат тарихында әлі күнге дейін ешкім оқи алмаған кітап бар. Ол жүздеген жыл бойы ғалымдарды, криптографтарды, тіл мамандарын және қарапайым оқырмандарды таңғалдырып келеді. Қолжазбадағы мәтін белгісіз жазумен жазылған, ал ішіндегі суреттер одан сайын жұмбақ әсер қалдырады. Онда бұрын-соңды кездеспеген өсімдіктер, түсініксіз диаграммалар, жұлдыз карталары мен құпия рәсімдерді еске түсіретін бейнелер бар. Бұл қолжазба тарихқа Войничтің қолжазбасы деген атпен енді. Оны шешуге әр кезеңнің ең мықты мамандары талпынды. Тіпті, компьютерлік технологиялар мен жасанды интеллект дәуірінде де оның құпиясы толық ашылған жоқ. Бес ғасырдан астам уақыт өтсе де, бұл кітап адамзат алдындағы ең үлкен зияткерлік жұмбақтардың бірі болып қалып отыр.
Войничтің қолжазбасы неліктен сонша қызығушылық тудырады? Ол жоғалған тілде жазылған көне еңбек пе, ортағасырлық ғылыми трактат па, әлде әлі түсіндірілмеген мәдени құбылыс па? Осы мақалада біз әлемдегі ең жұмбақ кітаптардың бірінің тарихына үңіліп көреміз.
Қолжазбаның табылу тарихы. Войничтің қолжазбасы өз құпиясымен ғана емес, табылу тарихымен де қызықты. Бұл қолжазбаға атау берген адам – поляк текті кітап сатушысы әрі антиквар Вильфрид Войнич. Ол ХХ ғасырдың басында Еуропаның түрлі кітапханалары мен діни мекемелерінен сирек кітаптарды іздеумен айналысқан.
1912 жылы Войнич Италиядағы ежелгі кітап қорларын қарап жүрген кезде бұрын белгісіз болып келген қолжазбаны сатып алады. Қолжазба сырт көзге қарағанда ерекше әсер қалдырмағанымен, оның беттерін ашқан сәтте бірден түсініксіз жазулар мен жұмбақ суреттер көзге түскен. Бұған дейін мұндай жазу үлгісі ешбір белгілі тілден кездеспеген еді.
Войнич қолжазбаны зерттей бастаған кезде оның шығу тегі туралы да кейбір деректер табылды. Қолжазбаның ішінде XVII ғасырда өмір сүрген Прага ғалымы Иоганн Маркус Марцидің хаты болған. Хатта бұл еңбектің өте көне әрі құнды екені айтылып, бұрын оны Қасиетті Рим императоры Рудольф II сатып алған болуы мүмкін деген мәлімет келтірілген. Алайда қолжазбаның нақты авторы кім екені де, қай жерде жазылғаны да анықталмады. Вильфрид Войнич оны ғылыми ортаға таныстырғаннан кейін зерттеушілердің қызығушылығы күрт артты. Содан бері бұл еңбек «Войничтің қолжазбасы» деген атаумен белгілі болып келеді.
Бүгінде қолжазба АҚШ-тағы Йель университетінің сирек кітаптар қорында сақтаулы. Ғасырлар бойы өз құпиясын сақтап келе жатқан бұл еңбек әлі күнге дейін әлемдегі ең жұмбақ жазба ескерткіштердің бірі саналады.
Войничтің қолжазбасы туралы ұзақ уақыт бойы түрлі болжамдар айтылып келді. Кейбір зерттеушілер оны XIII ғасырға жатқызса, енді біреулері XVI ғасырда жасалған қолдан жасалған жұмбақ деп санады. Алайда ХХІ ғасырда жүргізілген ғылыми-зерттеулер бұл мәселеге біршама нақтылық енгізді.
2009 жылы қолжазбаның бірнеше парағы радиокөміртекті талдаудан өткізілді. Бұл әдіс ежелгі материалдардың жасын анықтауға мүмкіндік береді. Зерттеу нәтижелері бойынша қолжазба жазылған пергаменттің жасы шамамен 1404-1438 жылдар аралығына сәйкес келетіні анықталды. Яғни, Войничтің қолжазбасы бүгінгі күннен есептегенде шамамен алты ғасыр бұрын жасалған.
Бұл кезең Еуропа тарихындағы Орта ғасырлардың соңғы кезеңіне сәйкес келеді. Сол уақытта кітаптар қолмен көшіріліп жазылатын, ал білім негізінен монастырьлар мен университеттерде жинақталатын. Баспа ісі әлі кең тарамағандықтан, әрбір қолжазба үлкен еңбек пен уақытты қажет етті. XV ғасыр Еуропада ғылым, медицина, астрономия және алхимия сияқты салалардың қарқынды дамып келе жатқан кезеңі болды. Сондықтан кейбір зерттеушілер Войничтің қолжазбасын сол дәуірдегі ғылыми еңбек болуы мүмкін деп есептейді. Қолжазбадағы өсімдіктердің суреттері, жұлдыздарға ұқсас сызбалар мен түрлі диаграммалар бұл пікірдің пайда болуына негіз болған. Дегенмен, қолжазбаның жасын анықтау оның мазмұнын түсіндіре алған жоқ. Ғалымдар оның қашан жасалғанын шамамен білсе де, кім жазғанын, қандай тілде жазылғанын және нақты қандай мақсатта құрастырылғанын әлі күнге дейін анықтай алмай келеді. Сондықтан Войничтің қолжазбасы тарихтағы ең үлкен құпиялардың бірі болып қала береді.
Ешкім түсінбейтін жазу. Войничтің қолжазбасын ерекше ететін басты нәрсе – оның белгісіз жазумен жазылуы. Қолжазбаның жүздеген беті мәтінге толы болғанымен, осы уақытқа дейін ешкім ондағы бірде-бір сөйлемді сенімді түрде оқып бере алған жоқ.
Алғаш рет қолжазбаны көрген зерттеушілер оның әріптеріне назар аударды. Жазу сырттай қарағанда нағыз тілге ұқсайды: сөздер белгілі бір тәртіппен орналасқан, кейбір таңбалар жиі қайталанады, ал кейбірі сирек кездеседі. Бірақ мәселе мынада – бұл таңбалардың ешқайсысы белгілі әліпбилерге толық сәйкес келмейді. Ондағы жазу латын, грек, араб, еврей немесе басқа белгілі жазу жүйелерінің ешқайсысына жатпайды.
Ғалымдар мәтінді әртүрлі тілдермен салыстырып көрді. Біреулер оны құпия шифр деп есептесе, енді біреулері ұмыт болған көне тілдің үлгісі болуы мүмкін деген пікір айтты. Алайда бүгінге дейін бұл болжамдардың ешқайсысы толық дәлелденген жоқ.
Қолжазбадағы мәтіннің тағы бір қызықты ерекшелігі бар. Компьютерлік талдаулар көрсеткендей, мәтіндегі сөздердің орналасу заңдылықтары кездейсоқ таңбалар жиынтығына ұқсамайды. Керісінше, олар табиғи тілдерге тән белгілі бір статистикалық заңдылықтарды сақтайды. Бұл қолжазбаның жай ғана мағынасыз таңбалар жиынтығы емес екенін көрсетеді.
Сонымен қатар мәтінде кейбір сөздер өте жиі кездеседі, ал кейбір сөздер бір немесе екі рет қана жазылған. Мұндай құбылыс қазіргі тілдердің көпшілігінде байқалады. Сондықтан көптеген зерттеушілер қолжазбада шынайы тіл немесе белгілі бір ақпараттық жүйе қолданылған болуы мүмкін деп есептейді. Бірақ ең үлкен мәселе өзгеріссіз қалып отыр: егер бұл шынымен тіл болса, онда ол қандай тіл? Ал егер шифр болса, оны қандай кілтпен ашуға болады? Осы сұрақтарға жауап табылмағандықтан, Войничтің қолжазбасы әлемдегі ең құпия мәтіндердің бірі болып қала береді
Қолжазбаның ішінде не бейнеленген? Войничтің қолжазбасын жұмбақ ететін тек белгісіз жазу ғана емес, оның беттері сан алуан суреттерге толы. Бір қызығы, бұл суреттердің басым бөлігі нақты бір ғылым саласына немесе белгілі бір мәдени дәстүрге толық сәйкес келмейді. Сондықтан зерттеушілер қолжазбаның мазмұнын түсіндіруде әлі күнге дейін ортақ пікірге келе алмай отыр.
Өсімдіктер бөлімі. Қолжазбаның ең үлкен бөлігінің бірі өсімдіктерге арналған. Мұнда ондаған түрлі өсімдіктің суреті салынған. Кейбір суреттер шынайы өсімдіктерге ұқсайды, бірақ олардың жапырақтары, гүлдері немесе тамырлары басқа өсімдіктердің белгілерімен араласып кеткендей әсер қалдырады.
Ғалымдар ұзақ уақыт бойы бұл өсімдіктерді ботаникалық анықтамалармен салыстырып келеді. Алайда олардың басым көпшілігін нақты бір өсімдік түрімен байланыстыру мүмкін болмады. Сондықтан кейбір зерттеушілер суреттердің қиялдан туғанын айтса, енді біреулері автор бірнеше өсімдіктің белгілерін әдейі біріктіріп бейнелеген болуы мүмкін деп есептейді.
Астрономиялық және астрологиялық сызбалар. Қолжазбаның тағы бір бөлімінде аспан әлеміне қатысты суреттер кездеседі. Мұнда жұлдыздарға ұқсас белгілер, шеңбер түріндегі диаграммалар және аспан денелерін бейнелейтін күрделі сызбалар бар. Кейбір беттерде ортағасырлық Еуропада кең тараған зодиак белгілері бейнеленген. Мысалы, Балықтар, Егіздер, Арыстан және басқа да астрологиялық таңбаларды көруге болады. Дегенмен бұл бөлімнің нақты мақсаты белгісіз. Ол күнтізбе ме, астрологиялық анықтама ма, әлде басқа жүйеге қатысты ма – әзірге нақты жауап жоқ.
Жұмбақ әйелдер бейнесі. Қолжазбаның ең ерекше бөліктерінің бірі – көптеген әйелдердің бейнеленуі. Кейбір суреттерде олар суға толы арналарда немесе бір-бірімен жалғасқан құбыр тәрізді құрылымдардың ішінде орналасқан. Көптеген әйелдер жалаңаш күйде салынған. Кейбіреулері қолдарына белгісіз заттар ұстап тұрса, енді біреулері суға түсіп жатқандай көрінеді. Осыған байланысты зерттеушілер түрлі болжамдар ұсынды. Біреулер бұл адам ағзасына қатысты медициналық түсіндірмелер деп есептесе, енді біреулері әйелдердің табиғатпен, құнарлылықпен немесе ортағасырлық мистикалық түсініктермен байланысын көреді. Алайда бұл суреттердің нақты мағынасы әлі күнге дейін анықталған жоқ.
Құпия диаграммалар. Қолжазбада көптеген шеңберлі диаграммалар мен күрделі схемалар да кездеседі. Кейбірі картаны еске түсірсе, кейбірі ғаламның құрылымын бейнелейтіндей әсер қалдырады. Бірнеше диаграмма бір-бірімен байланысқан көптеген бөліктерден тұрады. Олардың арасында мәтіндер жазылғанымен, сол мәтіндердің өзі оқылмағандықтан, сызбалардың мәнін түсіну қиын. Зерттеушілер бұл бөлімді қолжазбаның ең күрделі әрі ең жұмбақ бөлігі деп санайды. Себебі мұнда бейнеленген құрылымдардың нақты неге арналғанын анықтайтын сенімді дәлел әзірге табылған жоқ.
Осылайша, Войничтің қолжазбасы тек оқылмайтын мәтін ғана емес, сонымен қатар түсіндірілмеген суреттер әлемі болып қала береді. Әрбір бет жаңа сұрақ тудырады, бірақ олардың ешқайсысына әзірге нақты жауап берілген жоқ.
Ғалымдар қандай болжамдар ұсынды? Войничтің қолжазбасы туралы нақты жауап болмағандықтан, оның шығу тегі мен мазмұны жөнінде көптеген болжам айтылды. Бір қарағанда, қолжазба белгілі бір жүйемен жазылған сияқты көрінеді. Бірақ сол жүйенің кілті әлі табылған жоқ. Сондықтан зерттеушілер бірнеше негізгі бағытта ой қорытады.
Жоғалған тіл. Ең көп айтылатын болжамдардың бірі – қолжазба жоғалған немесе бізге жетпеген көне тілде жазылған болуы мүмкін деген пікір. Егер бұл рас болса, Войничтің қолжазбасы бұрын белгісіз болған халықтың немесе шағын мәдени ортаның жазба мұрасы болуы ықтимал. Бұл болжамды қолдайтындар мәтіндегі сөздердің орналасу тәртібі кездейсоқ емес екенін алға тартады. Яғни, қолжазбадағы таңбалар бір-бірімен белгілі бір заңдылық бойынша байланысқан. Бірақ мәселе сол тілдің басқа үлгілері табылмағанында. Егер бір тілден қалған жалғыз ғана мәтін осы қолжазба болса, оны оқу өте қиын.
Дәрігерлік немесе ботаникалық еңбек. Қолжазбадағы өсімдіктер суреттеріне қарап, кейбір ғалымдар оны ортағасырлық дәрігерлік немесе ботаникалық анықтамалық болуы мүмкін деп есептейді. Орта ғасырларда өсімдіктердің емдік қасиеті туралы кітаптар көп жазылған. Мұндай еңбектерде өсімдіктің суреті, атауы, қолданылу жолы және қандай ауруға ем болатыны көрсетілетін.
Войничтің қолжазбасындағы суреттер де сырттай осындай еңбектерді еске түсіреді. Алайда басты қиындық – онда бейнеленген өсімдіктердің көпшілігін нақты анықтау мүмкін емес. Кейбірі шынайы өсімдікке ұқсайды, бірақ толық сәйкес келмейді. Сондықтан бұл қолжазба дәрігерлік кітап болса да, оның қандай дәстүрге жататыны белгісіз.
Алхимиялық еңбек. Тағы бір танымал болжам – Войничтің қолжазбасы алхимиямен байланысты болуы мүмкін деген пікір. Орта ғасырларда алхимия тек металды алтынға айналдыру әрекеті ғана емес, табиғаттың жасырын заңдарын, адам денесін, ғарыш пен рухани өзгерісті түсіндіруге тырысқан күрделі білім жүйесі болды. Қолжазбадағы шеңберлі диаграммалар, жұлдыздарға ұқсас белгілер, су арналары мен түсініксіз құрылымдар осы пікірге негіз береді. Мұндай суреттер ортағасырлық құпия білім кітаптарына ұқсайды. Бірақ бұл жерде де нақты дәлел жоқ. Себебі мәтін оқылмағандықтан, суреттердің алхимияға қатысы бар-жоғын сенімді түрде айту мүмкін емес.
Қасақана жасалған жұмбақ. Кейбір зерттеушілер Войничтің қолжазбасы шынайы мәтін емес, әдейі жасалған мистификация болуы мүмкін деп санайды. Бұл пікір бойынша, қолжазба белгілі бір адамды алдау немесе қымбат бағаға сату үшін жасалған болуы ықтимал.
Мұндай болжамның пайда болуына қолжазбаның оқылмауы, өсімдіктердің нақты анықталмауы және жазудың ешбір тілге ұқсамауы себеп болды. Бірақ бұл пікірдің де әлсіз жағы бар. Қолжазба өте көлемді, күрделі әрі жүйелі жасалған. Егер ол жалған болса, оны жасау үшін көп уақыт, шеберлік және ерекше қиял керек еді.
Сондықтан бүгінгі күнге дейін Войничтің қолжазбасы туралы бір ғана нақты қорытынды айтуға болады: оның құпиясы әлі ашылған жоқ. Жоғалған тіл ме, дәрігерлік еңбек пе, алхимиялық кітап па, әлде әдейі жасалған жұмбақ па – әзірге бұл сұрақтардың ешқайсысына толық жауап берілген жоқ.
Қолжазбаны шешуге кімдер тырысты? Войничтің қолжазбасы табылғаннан бері оны оқу үшін түрлі сала мамандары талпынып келеді. Олардың арасында тіл мамандары, тарихшылар, криптографтар, математиктер, компьютерлік лингвистика зерттеушілері және жасанды интеллектпен жұмыс істейтін мамандар бар. Бірақ олардың ешқайсысы қолжазбаны толық әрі ғылыми түрде мойындалған деңгейде оқып бере алған жоқ. XX ғасырда бұл қолжазбаға криптографтар ерекше қызығушылық танытты. Әсіресе, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде күрделі шифрларды шешумен айналысқан мамандар Войничтің қолжазбасын да зерттеп көрді. Олар соғыс кезіндегі құпия хабарламаларды оқи алғанымен, бұл қолжазбаның кілтін таба алмады.
Кейін оған тіл мамандары назар аударды. Олар мәтінді латын, грек, араб, еврей, славян, түркі және басқа да тілдермен салыстырып көрді. Бірақ қолжазбадағы таңбалар ешбір белгілі тілдің жүйесіне толық сәйкес келмеді. Бір жағынан, мәтін кәдімгі тілге ұқсайды. Екінші жағынан, оны нақты бір тілге жатқызу мүмкін емес.
Компьютерлік бағдарламалар пайда болғаннан кейін зерттеу жаңа кезеңге өтті. Ғалымдар мәтіндегі сөздердің қайталану жиілігін, таңбалардың орналасу тәртібін, сөйлем құрылымына ұқсас заңдылықтарды талдады. Бұл зерттеулер қолжазбаның кездейсоқ жазылмағанын көрсетті. Бірақ компьютер де оның нақты мағынасын ашып бере алмады.
Соңғы жылдары Войничтің қолжазбасын жасанды интеллект арқылы оқу әрекеттері де жасалды. Жасанды интеллект үлкен көлемдегі тілдік деректерді салыстырып, ықтимал ұқсастықтарды табуға көмектесе алады. Алайда бұл жағдайда басты қиындық өзгермейді: қолжазбаның қай тілде жазылғаны белгісіз, ал оны салыстыратын сенімді мәтін үлгісі жоқ.
Неге бұл жұмбақ әлі шешілген жоқ? Войничтің қолжазбасының шешілмеуіне бірнеше себеп бар.
- Біріншіден, оның шығу тегі туралы дерек өте аз. Қолжазбаны кім жазғаны, қай жерде жасалғаны және қандай мақсатта қолданылғаны белгісіз. Мұндай мәліметтер болмағандықтан, зерттеушілер тек мәтін мен суреттерге сүйенуге мәжбүр.
- Екіншіден, қолжазбаға ұқсас басқа мәтін табылған жоқ. Егер сол жазумен жазылған тағы бірнеше кітап немесе құжат болғанда, ғалымдар оларды салыстырып, ортақ заңдылықтарды анықтар еді. Бірақ Войничтің қолжазбасы әзірге жалғыз үлгі ретінде қалып отыр.
- Үшіншіден, мәтіннің табиғаты белгісіз. Ол шынайы тіл ме, шифр ма, жасанды тіл ме, әлде әдейі құрастырылған мағынасыз жүйе ме – бұл сұраққа нақты жауап жоқ. Осы белгісіздік барлық зерттеудің негізгі кедергісіне айналып отыр.
Егер ертең құпиясы ашылса... Егер Войничтің қолжазбасы ертең толық оқылып кетсе, бұл ғылым үшін маңызды оқиға болар еді. Ең алдымен, ол ортағасырлық Еуропа туралы жаңа мәлімет беруі мүмкін. Қолжазба медицина, ботаника, астрономия, алхимия немесе белгісіз бір мәдени дәстүр туралы еңбек болып шығуы ықтимал.
Тарих үшін де оның маңызы зор. Егер мәтін шынымен жоғалған тілде жазылған болса, онда адамзат бұрын білмеген жазба мәдениеттің ізі табылуы мүмкін. Ал егер ол шифр болса, орта ғасырларда құпия ақпаратты сақтау әдістері туралы жаңа түсінік қалыптасады. Бірақ қолжазба толық оқылған күннің өзінде, оның құпиясы бірден толық жоғалып кетпеуі де мүмкін. Себебі мәтінді оқу бір бөлек, оның не үшін жазылғанын, кімге арналғанын және қандай ортада қолданылғанын түсіну – мүлде басқа мәселе.
Сондықтан Войничтің қолжазбасы бүгінге дейін адамзат қиялын қозғап келеді. Ол тек көне кітап емес, білімнің шекарасын көрсететін ерекше ескерткіш. Бес ғасыр бойы ешкім оқи алмаған бұл мәтін бір күні шынымен сөйлей бастаса, бұл тарихтағы үлкен жаңалық бола ма?
Назар аударыңыз: Бұл мақала авторлық құқықпен қорғалған. Мәтіннің толық нұсқасын көшіру, тарату немесе басқа басылымдарға жариялағанда авторы көрсетіп, Аikyn.kz сайтына белсенді гиперсілтеме беру міндетті. Мақаланың жекелеген бөліктерін пайдаланғанда да осы талап сақталуы тиіс.