Әсіресе, кейінгі жылдары балалар мен жасөспірімдердің интернетке тәуелділігі қоғамдағы өзекті мәселелердің біріне айналып отыр.Бұрын балалар бос уақытын далада өткізіп, кітап оқып немесе спортпен айналысса, бүгінде олардың көпшілігі экран алдында уақыт өткізеді. Бұл жағдай мамандарды алаңдатып отыр.
Қазақстанда балалар арасындағы смартфон қолдану деңгейі өте жоғары. Экс-депутат Жарқынбек Амантай Қазақстан бойынша алаңдатарлық статистиканы ұсынған еді. Бұл деректер «Касперский зертханасы» атты халықаралық компания жүргізген сауалнама нәтижесінде анықталыпты. Мәліметтерге сәйкес, Қазақстандағы балалардың 88%-ында жеке смартфон бар. Олардың 28%-ы барлық бос уақытын гаджеттерді үңілуімен өткізеді. Жасөспірімдердің 74%-ы TikTok желісін, 59%-ы YouTube-ты, 57%-ы Instagram-ды белсенді қолданады. Сонымен қатар ата-аналардың 62%-ы балалардың экран уақытын бақылауға арналған арнайы бағдарламаларды пайдаланбайды. Ал 4-6 жас аралығындағы балалардың 17%-ы интернет арқылы сауда-саттық жасайды.
Дегенмен мамандар мәселе телефонның өзінде емес, оны бақылаусыз қолдануда екенін айтады. Психолог Мейрамгүл Қуанышбектің пікірінше, балалар психикасы қалыптасу кезеңінде болатындықтан, олар цифрлық тәуелділікке тез бейімделеді.
– Бүгінде телефон өмірдің бір бөлігіне айналды. Бірақ тәуелділік туралы адам телефонда өткізетін уақытын бақылай алмай, телефонсыз мазасызданып немесе ашуланғанды айтуға болады. Әсіресе, балалар мен жасөспірімдер өте осал келеді, – дейді маман.
Психологтың айтуынша, әлеуметтік желілер мен қысқа видеолар баланың миына тез әсер етеді. Себебі мұндай контент адамға жылдам эмоция мен лезде қызығушылық береді. Соның салдарынан бала баяу нәтиже беретін маңызды істерге назар аударудан қалады.
Смартфонның баланың психологиялық дамуына әсері де өте үлкен. Психологтардың айтуынша, қысқа видеоларға үйренген баланың зейіні әлсірейді. Ол ұзақ мәтін оқуға немесе бір нәрсеге көп уақыт көңіл бөлуге қиналады. Қазақстандық мектептерде смартфондардың оқу үлгеріміне кері әсер етіп жатқаны айтылған. Мұғалімдердің пікірінше, оқушылар сабақ кезінде жиі алаңдайды, есте сақтау деңгейі төмендейді және оқуға деген қызығушылық әлсірейді.
Психолог Мейрамгүл Қуанышбектің айтуынша, мәселенің тағы бір маңызды жағы – баланың эмоцияларымен жұмыс істеуді ұмытуы.
– Егер бала жылағанда, жалыққанда немесе көңілі түскенде үнемі телефон берілсе, ол эмоцияларымен өз бетінше күресуді үйренбейді. Ал бала кейде жалығуы да қажет. Дәл сол сәтте қиял, шығармашылық және ойлау қабілеті дамиды, – дейді маман.
Көп жағдайда ата-аналар балалардың телефонға тәуелді болып кеткеніне байланысты шағымданады. Алайда психологтар мәселенің түп-тамыры көбіне ересектерден басталатынын айтады. Себебі бала ата-анасының айтқан сөзінен бұрын, жасаған әрекетін қайталайды.
– Егер үйде бәрі экранға қарап отырса, бала оны қалыпты жағдай деп қабылдайды. Егер ата-ана телефонға тәуелді болса, бала да сондай болады, – дейді психолог.
Расында да, қазір көптеген ата-ана баланы тыныштандыру үшін телефон береді. Кейде бұл ыңғайлы көрінеді: бала жыламайды, тыныш отырады, ата-анасына кедергі келтірмейді. Бірақ уақыт өте келе телефон баланың басты ермегіне айналады. Міне, мәселе дәл осы жерде басталады.
Психолог балаларымен көбірек уақыт өткізетін ата-аналардың балалары интернетке азырақ тәуелді болатынын айтады. Бұрын балалар аулада ойнап, велосипед теуіп, спорт секцияларына қатысатын. Қазір де баланың бос уақытын пайдалы дүниелермен толтыру өте маңызды.
– Балаға мінсіз ата-ана емес, эмоционалды қолжетімді ата-ана қажет. Кейде 20 минуттық шынайы әңгіме бірнеше сағат бойы бір бөлмеде үнсіз отырғаннан әлдеқайда маңызды, – дейді Мейрамгүл.
Мамандар ата-аналарға үйде «телефонсыз уақыт» енгізуге кеңес береді. Мысалы, кешкі ас кезінде немесе ұйықтар алдында гаджет қолданбау пайдалы. Сонымен қатар ата-ананың өзі де телефон қолдану мәдениетін көрсетуі керек. Себебі бала ең алдымен отбасындағы үлгіні қайталайды.
Қазіргі қоғамда интернеттен толық бас тарту мүмкін емес. Өйткені цифрлық технология – заман талабы. Бірақ ең маңыздысы, телефон адамды басқармауы керек. Мамандардың пікірінше, балалардың интернетке тәуелділігі тек отбасының ғана емес, бүкіл қоғамның мәселесіне айналып отыр.
Әсемай ЖӘНІБЕК, ЕҰУ-дың 2-курс студенті