Сондықтан көмір кеніштерін халықтың келешегін қорғайтын индустрия бөлшегі ретінде бағаласа болғандай. Мәселен, Қазақстанның ішкі электр және жылу генерациясының 68-70 пайызы осы саланың иелегінде. Өндіріс те, экспорт та тұрақты, тіпті Ұлттық статистика бюросының дерегінше, былтыр Нидерланды, Малайзия секілді елдер қазақ көмірін сатып алуды арттырды. Көмірдің ел тіршілігіндегі маңызы жойылмайды, себебі Мемлекет басшысы бұған дейін «таза көмір» идеясын ұсынды, соның негізінде Үкімет 2030 жылға дейінгі «Көмір генерациясын дамыту» ұлттық жобасын әзірледі. Осыны ескеріп, саланың әлеуетін жан-жақты талдауды жөн санадық.
Өндірістің өркендеген шағы
Кейінгі 10 жылдан астам уақыт бойы Қазақстан жылдық көмір өндіру көлемін 102-118 млн тонна аралығында ұстап отыр. Демек, өндірісті қалыпты деп бағалауға болады. Өндіріс 2010-2012 жылдары қатты жанданды, жаһандық дағдарыстың беті қайтып, Ресей мен Украина тарапының сұранысы артты, ақыры еліміз жылдық өндірісі 120 млн тоннаға таяды. 2013-2016 жылдары Ресейде газдың үлесі артып, кей электр стансалары көмірден бас тартқанда Қазақстан өндірісті 102-105 млн тоннаға төмендетті. Дегенмен 2017-2022 жылдары өз нарығымыздың сұранысы артып, Азия мен Еуропа энергияға тапшы бола бастаған соң қайта 118 млн тоннадан асырдық. Ал кейінгі 3 жыл бойы жылдық өндіріс 105-112 млн тонна арасында тұр.
Жалпы, елдегі көмір өндірісі негізгі 4 кен орнына тиесілі: Екібастұз көмір бассейні (жалпы өндірістің 55-60 пайызын алады), Қарағанды көмір бассейні (10-12%), Шұбаркөл кен орны (10-12%) және Қаражыра кен орны (7-8 пайыз). Майкүбенің де деңгейі Қаражырамен шамалас. Осының ішінде ең сапалысы әрі күлі азы – Шұбаркөл, жылуы да жоғары.
Еліміздегі жалпы өндірістің 80%-дан астам үлесі «Богатырь Көмір», ERG, Qarmet және «Қаражыра» сияқты саусақпен санарлық ірі өнеркәсіптік топтардың қолында тұрғанын айта кетейік. Дегенмен осы көмір өндіруші кәсіпорындар республикалық және жергілікті бюджеттерді толықтыратын ірі донорлар саналады, елдегі ең үлкен 100 салық төлеуші компанияның қатарына енген. Жыл сайын жүздеген млрд теңге қазынаға құяды. Себепсіз емес, олар пайдалы қазбаларды өндіруге салынатын салықты, корпоративтік табыс салығын, қосылған құн салығын және ішкі һәм сыртқа нарықтан тапқан пайдасынан ақы төлейді.
Экспорттың елеулі тұсы
Кейінгі жылдары жаһанда геосаяи ахуалдар ушықты, түрлі шектеулер енді, басқа жолдар ашылды. Соның әсерінен еліміздің көмір экспорты да қайта құрылымдалды. Сауда министрлігінің дерегінше, жыл сайын өндірілетін көмірдің 25-35 мил-лион тоннасы сыртқы нарықтарға бағытталып келеді. Алайда баға құбылмалы болғаннан кейін табыс та түрленіп тұрады. 2022 жылы Еуропада энергетикалық дағдарыс болды. Сол уақытта «қара алтынның» бір тоннасының бағасы 300-400 долларға жеткен еді. Қазақстан сол жылы 946 млн долларға (39 млн тонна) көмір экспорттаған. Бұны саладағы ең табысты кезеңге балаймыз.
Қалай алғанда да, Қазақстан көмірін негізігі сатып алушы ел – Ресей. Жыл сайынғы экспорттың 20-30 пайызын алады. Әсіресе Екібастұз көмірінің тұтынушысы, оны Урал өңіріндегі Троицк және Рефтинский МАЭС-теріне жеткізеді. Бұдан кейін Еуропалық Одақ елдері – Польша, Латвия, Эстония, Германия, Түркия. 2022 жылы ЕО Ресей көміріне эмбарго салды, осы кезде Қазақстан кәрі құрлыққа премиум сападағы Шұбаркөл мен Қаражыраны жеткізуді бастады. Бұл бағытқа кететін көлем экспорттың 45-50 пайызын алады.
Әйтсе де, мәселе жоқ емес, 2025 жылдың басында ЕО-ның 16-пакет санкциялары аясында Ресей порттары арқылы транзитке шектеу қойылды. Еуропаға экспорт уақытша тоқырады. Абырой болғанда, Қазақстанның Сауда министрлігі мен Сыртқы істер министрлігі жұмыла жүріп, ЕО-ның 18-пакеті аясында тек қазақстандық шығу тегі бар көмірге Усть-Луга сияқты Ресей порттары арқылы транзитке мүмкіндік алды.
Келесі бағыт – Орталық Азия, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан елдері. Өзбектер Қазақстан көмірін алуды арттырды, қазір жалпы экспорттың 5 пайызын иемденген. Сол сияқты Қырғызстан да Орталық Азиядағы негізгі тұрақты серіктес. Қытай және Азия-Тынық мұхиты өңірі, Үндістан мен Малайзияны да ұмыт қалдыруға болмайды. Бірақ жолды тағы баға деген түсінік бөгейді. Мысалы, жырақтағы Еуропа немесе Үндістанға 100 млн доллардың көмірін экспорттадық делік. Соның шамамен 60 млн доллары теміржол мен логистиканың шығынына кетеді. Бір ғана көңілге медет болатыны, елімізде өндірудің өзіндік құны төмен.
Экономиканың тиімді тетігі
Көмір өнеркәсібі еліміздің бүтін индустриялық және энергетикалық жүйесінің іргетасы болып отырғанын айттық. Сондықтан экономикалық әсері орасан, жалпы ішкі өнімдегі үлесі мол. Мысалы, көмірдің жалпы ішкі өнімдегі тікелей үлесі шамамен 1,5-2 пайызды құрайды. Бірақ жанама әсері барын ескеріп, көмірге тәуелді салаларды – электр және жылу энергиясын өндіру, металлургия, теміржол тасымалы қосқанда, сектордың ықпалы 10 пайызға артады. Өнеркәсіпте көмір мұнай-газ бен металл кендерін өндіруден кейінгі 3-ші орында тұр.
Экономикалық тиімдігі бұнымен бітпейді. Халықты жұмыспен қамтуда да көмірдің маңызды рөл атқарып тұр. Мысалы, елдегі көмір өндіру, байыту және оған қызмет көрсету саласында тікелей 30-35 мың адам еңбек етеді. Алайда жанама жұмыспен қамтуын қоссаңыз, көрсеткіш 3-4 есе артады. Өйткені мұнда теміржолшылар, энергетика мамандары, сервистік-жөндеу мекемелерінің қызметкерлері бар. Оның үстіне бұл салада жалақы деңгейі де жоғары. Көмір өндірісіндегі орташа айлық жалақы елдегі орташа көрсеткіштен 1,5 еседей көп. Ұлттық статистика бюросының дерегінше, 2025 жылдың үшінші тоқсанында көмір өндіру саласындағы орташа жалақы 683 400 теңге болған. Яғни сала халықтың сатып алу қабілетін көтеріп отыр.
Бұған қоса, көмірдің арзан генерация болып отырғанын, елдегі орталықтандырылған жылу электр стансалары қазандықтарын «жағатынын» ескерсек, әзірге баламасы жоқ байлық санауға негіз бар. Әйтсе де, көмірге келгенде сарапшылар пікірі екіге жарылады. Дәстүрлі ұстанымдағылар көмірді жалғыз энергетикалық кепіл санайды. Жаңартылатын энергия көздеріне лезде көше салу қиын әрі шығыны мол, сондықтан көмір өнеркәсібін тоқыратпау керегін алға тартады. Ал жасыл экономиканы жақтаушылар «көміртек тұзағы» барын жиі ескертеді. Бұған қоса, ЕО-ның CBAM салығы, халықаралық банктердің көмір жобаларына қаржы бермеуі секілді мәселелер жол тосады. Сондықтан екінші тарап көмір өнеркәсібін субсидиялауды азайтып, қаржыны біртіндеп жасыл технологияларға бағыттау қажетін айтып келеді. Дегенмен екі жақтың да өз шындығы барын ескерген абзал.
«Таза көмірдің» тартуы бар
Есеп-қисапқа жүгінуді аяқтап, енді көмірге қатысты мемлекет ұстанып отырған саясаттың өзіне келейік. Энергетика министрлігі бұған дейін елдегі көмір қоры 300 жылға жететінін мәлімдеді. Яғни көмірдің ел өміріндегі рөлі әлі әлсірей қоймайды. Сондықтан көмірдің келешегіне қатысты жоспар құрған жөн.
Еліміз бұл қадамды жасап та үлгерді. Президент осыған дейін «таза көмір» технологиясын ұсынғанын білеміз. Соның негізінде Үкімет 2030 жылға дейінгі «Көмір генерациясын дамыту» ұлттық жобасы әзірледі. Энергетика министрлігінің мәліметінше, 2035 жылға қарай Қазақстанда электр энергиясын тұтыну көлемі 30%-ға өсіп, шамамен 150 млрд кВт-сағатты құрауы мүмкін. Қазір елде өндірілетін электр энергиясының қуаты – 123 млрд киловатт-сағат. Сондықтан Президент V Ұлттық құрылтай отырысында көмір генерациясын дамытудың ұлттық жоспарын дайындауды тапсырған еді.
Президент тапсырмасынан кейін 2026-2030 жылдарға арналған көмір генерациясын дамыту жөніндегі ұлттық жоба бекітілгенін айттық. Жобаның бастапқы құны 8 трлн теңгеден асады деп бағаланып отыр. Оның аясында 2030 жылға дейін 7,8 ГВт жаңа энергия көздерін іске қосу жоспарланған, оның ішінде 8 жаңа электр стансасын салу және жұмыс істеп тұрған 11 стансаны жаңғырту бастамасы бар.
Рас, жер беті түтінге тұншыққан заманда Қазақстанның көмірден энергия алуға ұмтылуы ақылға сыймайтын нәрседей көрінетін шығар. Алайда атүсті олай ойлауға болмайды. Оңтайлы жол – «таза көмір» технологиясы. Бұл жүйе жылу электр орталықтарынан шығатын түтін газдарын көпсатылы тазартудан өткізеді. Қарапайым тілмен айтсақ, стансада көмір барынша тиімді әрі экологиялық талапқа сай жағылуы шарт, кейін мұржа арқылы сыртқа шығатын зиянды заттар сүзіп алынады. Дегенмен қазір энергетика саласында қолданылып жүрген «таза көмір» ұғымы жалпылама сипатта. Оның нақты үлгісі немесе белгіленген талабы жоқ. Дамыған елдер көмірді жағу технологиясы мен сүзгінің өзіндік моделін әзірлеп, көмір қолданылатын ЖЭС-терде пайдаланып жүр.
Ал біздегі жағдай мүлде басқаша. Көп ЖЭО-ның салынғанына жарты ғасырға жуықтады әрі инфрақұрылым модернизацияны көтермеуі мүмкін. Сондықтан «таза көмірге» қатысты бар үміт жаңа нысандарға жүктелген. Ескілері күрделі жөндеуден өткізіледі. Халықаралық жасыл технологиялар және инвестициялық жобалар орталығының басқарма төрағасының орынбасары Бауыржан Абеновтің айтуынша, «таза көмір» технологиясы негізі 6 кезеңнен тұрады.
– «Таза көмір» технологияларының негізгі мақсаты – көмірмен жұмыс істейтін электр стансаларының пайдалы әсер коэффициентін 35 пайыздан арттыру және маркерлік ластағыш заттар шығарындыларын азайту. Осы мақсатта қолданылатын технологияны бірнеше сатыға бөлуге болады: көмір өндіру, алдын ала дайындау және байыту, жоғары тиімді жағу, газдандыру, түтін газдарын терең тазарту, көміртекті ұстау, пайдалану және сақтау, өндіріс қалдықтарын кәдеге жарату, – деп қысқа түсіндірді маман.
Сонымен, Үкімет ұсынған 2026-2030 жылдарға арналған көмір генерациясын дамытудың ұлттық жобасында «таза көмір» басты бағыт ретінде қарастырылып отыр. Жаңа жылу электр стансалары «таза көмір» технологиясы негізінде жасалатыны түсінікті, оған қоса қолданыстағы станцияларды жаңарту кезінде тың технологияны енгізу көзделген. Бұған көмір өндіруші компаниялар да атсалысады екен. Бұның бәрі алдағы 4 жылдың еншісіндегі дүние. Тек Қазақстан осы жоспарды сәтті жүзеге асыра алса, келешекте энергетикалық қауіпсіздік мәселесі толығымен шешілген саналар еді.
Мадияр ТӨЛЕУ