Бұл дегеніміз, азаматтардың сайлауға қатысуға ниеті, партияларға деген көзқарасы мен саяси коммуникация арналары өзгерген сайын үгіт-насихаттың форматы да жаңара түседі. Осы тұрғыдан алғанда, биылғы саяси бәсекені бірнеше фактордың төңірегінде қарастыруға болады. Таяуда осы сынды өзгерістердің саяси үдеріске ықпалын саралау үшін сарапшылар Алматыда бас қосты. Президент жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты ұйымдастырған «Сайлау-2026: саяси науқанның сипаты» сарапшылық алаңында сайлаушының көңіл күйінен бастап саяси коммуникацияның жаңа құралдарына дейінгі бірқатар мәселе сөз болды.
Азаматтардың 70,3-75,6 пайызы дауыс беруге ниетті
Жиын барысында партиялар мен кандидаттарға деген қоғамдық сенімнің электоралдық таңдауға ықпалы және сайлаушылардың шешімін айқындайтын негізгі факторлар сараланды. Талқылау тізгінін ұстаған саясаттанушы, баспагер Бақытжан Бұқарбай қазақстандықтардың электоралдық мінез-құлқы мен қазіргі сайлау науқанындағы теледебаттардың маңызы туралы сараптамалық шолу ұсынды. Сарапшының сөзінше, зерттеу нәтижесінде он сайлаушының жетеуі дауыс беруге дайын екенін білдірген. Сонымен қатар респонденттердің оннан тоғызына жуығы алдағы сайлау туралы хабардар екенін мәлімдеген.
– 2026 жылғы 13 маусым мен 27 шілде аралығында жүргізілген алты әлеуметтанулық зерттеу нәтижелері азаматтардың сайлауға қатысуға дайындығы тұрақты түрде жоғары екенін көрсетті. Зерттеулерге сәйкес, респонденттердің 70,3-75,6 пайызы дауыс беруге ниетті екенін білдірген. Онымен қоса, сауалнамаға қатысушылардың 89,4 пайызы 23 тамызда өтетін сайлау туралы белгілі бір деңгейде хабардар. Бұл азаматтардың қазіргі сайлау науқанына жеткілікті жоғары деңгейде тартылғанын аңғартады, – деді Бақытжан Бұқарбай.
Әлеуметтік мәселелер күн тәртібіне шықты
Ұлттық ғылым академиясының Білім және қоғамдық даму ғылымдары орталығының жетекшісі Жеңісбек Төлен партияларға деген қоғамдық сенімнің рөліне назар аударды. Оның айтуынша, қазіргі электорат үшін саяси ұрандардан гөрі партиялардың нақты көзге көрінетін нәтижесі, сайлауалды уәделерін іс жүзінде орындауы әлдеқайда маңызды.
– Қазіргі уақытта партиялар үшін басты мәселенің бірі – электораттың сенімін қалыптастыру. Әлемдік тәжірибеге сүйенсек, сенімді қалыптастырудың негізгі үш блогын алып қарауға болады. Оның алғашқысы әрі ең маңыздысы – сенім факторы. Сайлаушы ең әуелі «Партияның берген уәделері қаншалықты шынайы?», «Қарапайым азаматтардың күнделікті мәселелерін шеше ала ма?» деген сұрақтарға жауап іздейді. Бұған дейінгі теледебаттар аясында жүргізілген әлеуметтік сауалнама да сайлаушылардың бұрынғыдай құрғақ уәдеге сене бермейтінін көрсетті. Респонденттердің басым бөлігі әлеуметтік мәселелерді басты орынға қойған. Бұл қоғам сұранысы азаматтардың өмір сапасына тікелей әсер ететін нақты проблемаларды шешуге бағытталғанын байқатады, – деді Жеңісбек Төлен.
«Тұран» университетінің Халықаралық қатынастар және дипломатия жоғары мектебінің директоры Нұрболат Нышанбаев болса, теледебаттардың азаматтардың саяси белсенділігін арттырудағы рөліне тоқталды. Сарапшының пікірінше, пікірсайыс алаңдары жастардың саяси сауатын арттырып қана қоймай, олардың қоғамдық-саяси үдерістерге қызығушылығын күшейте түспек. Сондықтан елімізе жастардың қоғамдық өмірге белсенді араласуына жағдай жасау сайлау үдерісінің маңызды бағыттарының бірі болып қала береді.
– Теледебаттардың тағы бір маңызды қыры – саяси белсенді азаматтарды тәрбиелеудегі орны. Қоғамдағы саяси белсенділік жоғары болғандықтан, азаматтарға саяси үдерістерді түсінуге және өз ұстанымын қалыптастыруға мүмкіндік беретін нақты алаңдар қажет. Қазақстанда азаматтардың саяси потенциалы жоғары. Елімізде халықтың едәуір бөлігін жастар құрайды. Сол себепті олар елдің маңызды саяси ресурстарының бірі саналады. Қазір партиялар да өз бағдарламаларында жастарды негізгі нысаналы аудиторияның бірі ретінде қарастырып отыр, – деді Нұрболат Нышанбаев.
Философия, саясаттану және дінтану институтының бас директоры Айгүл Сәдуақасова Қазақстанда жергілікті сайлауларға қызығушылықтың жоғары екенін атап өтті. Оның пайымдауынша, бұл үрдіс мәслихат депутаттары, ауыл және аудан әкімдерін сайлау кезінде анық байқалған. Бұл – әлемнің бірқатар елінде де тән құбылыс. Сарапшы мұны жергілікті билікке деген сенімнің салыстырмалы түрде жоғары болуымен байланыстырды. «Азаматтар жергілікті мәселелер мен кандидаттар туралы көбірек хабардар болғандықтан, сайлау нәтижесінде қабылданатын шешімдердің күнделікті өміріне ықпалын сезінеді», – деді сарапшы.
Партиялар ЖИ-ді белсенді қолданады
Сайлау науқанының тағы бір ерекшелігі – саяси коммуникацияның цифрлық ортаға қарай ойысуы. Әлеуметтік желілердің аудиториясы кеңейген сайын партиялар үшін сайлаушыға ақпарат жеткізуден бөлек, көптің назарын аудару мәселесі де маңызды бола түсті. Бұл үдерісте жасанды интеллект ұсынатын мүмкіндіктердің рөлі де артып келеді. Қоғам қайраткері Ерлан Смайловтың пікірінше, қазір партиялар жасанды интеллектіні медиаконтент жасауға, өз брендін қалыптастыруға белсенді пайдалана бастаған. Оның бағалауынша, сайлаушының назарын аудару бәсекесі телевизиядан әлеуметтік желілерге ауысып, қысқа тезистер мен есте қалатын визуалды образдардың маңызы артқан.
Бағдарламаларды оқуға төрт сағат кетеді
Сайлауалды бәсекеде партиялар үшін өз ұстанымдарын халыққа тиімді жеткізу мәселесі алдыңғы қатарға шықты. «Мир Евразии» ақпараттық-талдау журналының президенті әрі бас редакторы Эдуард Полетаевтың пікірінше, үгіт-насихат кезеңінде сайлаушылар көлемді бағдарламалардан гөрі қысқа, нақты әрі есте қалатын ұрандарға көбірек назар аударады.
– Қазір жеті саяси партияның бағдарламасын бірге алғанда, шамамен 44 мың сөз шығады. Оны толық оқып шығуға үзіліссіз төрт сағатқа жуық уақыт кетеді. Енді сайлаушы осыншама уақытын партия бағдарламаларын оқуға арнай ма деген сұрақ туындайды. Тәжірибе көрсеткендей, үгіт-насихат кезінде адамдар көлемді бағдарламалардан гөрі қысқа, нақты әрі есте қалатын ұрандарға көбірек мән береді. Сондықтан партиялар үшін өз бағдарламасындағы негізгі басымдықтарды сайлаушыға түсінікті әрі ықшам түрде жеткізу маңызды, – деді Эдуард Полетаев.
Талқылау өңірлік сарапшылардың пікірлерімен де толықты. Еліміздің әр аймағынан онлайн қосылған сарапшылар жергілікті ахуал мен сайлау науқанының ерекшеліктерін ортаға салды. Бұған қоса, жиын барысында қатысушылардың пікірін зерделеуге арналған интерактивті QR-сауалнама өткізілді. Сауалнама арқылы қатысушылардың сайлау науқанына көзқарасы, өңірлік ерекшеліктер туралы пікірі және сайлаушы таңдауына әсер ететін факторлар айқындалды. Алынған нәтижелер сарапшылардың пайымдарымен салыстырылып, кәсіби ортаның ұстанымын жалпы талқылау контексінде бағалауға негіз болды.
Алтынай БАУЫРЖАНҚЫЗЫ,
Алматы қаласы