Мұнда еліміздің өңірлерінен, тіпті әлемнің әр қиырынан әкелінген сан түрлі минерал тастар сақталған. Жақында осы музейге біз де барып, табиғаттың адам қолы араласпаған алуан түрлі пішінге ие тастарды көзбен көріп, қолмен ұстап қайттық. Бірі жер қойнауындағы күрделі геологиялық үдерістерден сыр шертсе, енді бірі Қазақстанның кен байлығы мен минералдық қорының ауқымын аңғартады.
Елордадағы жалғыз минералогиялық музей 2010 жылдан бері жұмыс істейді. Минералдарының алуандығы жағынан Орталық Азиядағы үздік музейлердің бірі саналатын бұл орынның қорында бүгінде үш мыңнан астам жәдігер жинақталған. Олардың географиясы да кең: Қазақстан мен көршілес елдерден, Аустралиядан, Солтүстік және Оңтүстік Америкадан, Еуропа мен Африкадан жеткізілген табиғи үлгілер бар. Өткен ғасырдың 30-40-жылдарында игеріліп, кейін жабылған кен орындарынан алынған үлгілер де кездеседі. Өндіріс тоқтаған соң мұндай минералдардың бір бөлігі жер астында мәңгі қалуы мүмкін.
Музей бес залдан тұрады. Оның үш залы минералдар мен табиғи тастарға арналған. Төртінші залда геологиялық әдебиеттер қоры жинақталса, бесінші залда әр кезеңде геологтар пайдаланған көне далалық құрал-саймандар мен арнайы аспаптар қойылған. Әр залдың өз сипаты, өз айтары бар.
Алғашқы үш залда минералдардың табиғи элементтерден бастап нитраттар, бораттар мен органикалық тұздарға дейінгі сан алуан кластары қамтылған. Сөрелерде мыс, темір, аметист, зүбәржат, топаз, танзанит, нефелин және басқа да сирек кездесетін минералдар орналасқан. Кейбір экспонаттар 100 жылдан астам уақыт бұрын табылған. Соның бірі – Қазақстан аумағынан шамамен 120 жыл бұрын алынған пирит. Оның ерекшелігі – адам қолымен өңделмегенінде. Минерал табиғатта қандай пішінде пайда болса, музейге де сол қалпында жеткен. Негізі, минерал жинау мәдениетінің де өзіндік тарихы бар. Патшалық Ресей заманында мұндай коллекция құрастыру ақсүйектер арасында жоғары талғам мен мәдениеттің белгісі саналған. Бүгінде осы дәстүрдің танымдық мәнін балаларға ерте жастан сіңіру маңызды. Өйткені минералға қызығу тек әдемі тас жинаумен шектелмейді. Ол жердің қалыптасу тарихын тануға, табиғаттағы сан алуан үдерістерді түсінуге, геология мен минералогия секілді ғылым салаларына қызығушылықты арттыруға жол ашады. Осындай музейлердегі әрбір жәдігер баланың таным көкжиегін кеңейтіп, табиғатқа зер сала қарауға, оның байлығын бағалай білуге үйретеді.
Қордағы тастар тек геолог мамандарға ғана қызық, соларға ғана түсінікті деген ой қисынсыз. Өйткені минералдардың арасында күнделікті өмірде кеңінен қолданылатындары да кездеседі. Мәселен, тальк жұмсақтығы мен ылғалға төзімділігі үшін балаларға арналған сеппе ұнтақтардың, түрлі косметикалық өнімнің құрамына кіреді. Опа мен қабақ бояуларын өндіруде де осы минерал пайдаланылады. Тіпті тағам өнеркәсібінде шоколад өнімдерін өңдеу және кейбір кәмпит түрлерінің қабықшасын жасау кезінде де қолданылады. Ал жадеит испан тілінде «бүйір тасы» деген мағынаны білдіреді. Себебі Оңтүстік Америкада бұл тас бүйрек ауруларын емдеуге көмектеседі деген наным болған. Жадеит адамзатқа өте ерте заманнан белгілі. Тас дәуірінің өзінде одан еңбек құралдары жасалған, кейінірек ғұрыптық және діни мақсаттағы бұйымдар әзірленген. Айта берсек, мұндай сипаттағы минералдар тастар саны өте көп.
Осы үш залдың бірінде минералдармен қатар палеонтологиялық жәдігерлер, тау жыныстары, асыл және жартылай асыл тастар, табиғи тастардан жасалған бұйымдар мен фауналық қалдықтар қойылған. Палеонтологиялық қор әзірге музейдің дамытуды қажет ететін бағыттарының бірі болғанымен, мұндағы жәдігерлердің өзі келушіні ұзақ аялдатады. Солардың қатарында брахиопадтар, Allocosmia моллюскасы, белемниттер, Моңғолияның Гоби шөлін мекендеген динозаврдың жұмыртқасының пішіні де қойылған. Залдағы ең қызық экспонаттардың бірі – кірпінің тұлыбы. Оның музейдегі «тағдыры» да өзгеше. Алғашында қызметкерлер кірпіні көрнекі жерге орналастырыпты. Бірақ экскурсияға келген балаларға бұл көрініс ауыр тиіп, кішкентай жануарды аяғандары сонша, оны көзден таса жерге қоюға тура келген. Қазір кірпі қолтырауынның басымен қатар тұр.
Бұл залдарда музей қонақтарына минералдар мен табиғи үлгілерді өз бетінше танып-білуге мүмкіндік жасалған. Арнайы смарт тақтада тастардың атауы әліпби ретімен берілген. Қажетті минералды таңдап, оның суретін, сипаттамасын, ерекшеліктері мен қасиеттерін оқуға болады. Сондықтан музейді гидсіз аралаған адамның өзі әр экспонат жайында жеткілікті мәлімет ала алады.
Төртінші зал геологиялық әдебиеттерге арналған. Мұнда XIX ғасырда және XX ғасырдың алғашқы жартысында жарық көрген сирек кітаптар мен салалық еңбектер сақталған. Музей жанынан геологиялық әдебиеттер кітапханасы да қалыптасқан. Осылайша, экспозиция табиғи жәдігерлермен шектелмей, қазақстандық геология ғылымының қалыптасу жолынан да хабар береді. Мұндай коллекцияны бір адамның ғана еңбегімен жинау қиын. Оның қалыптасуына кәсіби минералог мамандардың, геологтардың және ұзақ жылдар бойы әр аймақтан үлгі жинаған зерттеушілердің еңбегі сіңген.
Бесінші залда геологтың «серіктері» қойылған. Серігі деп отырғанымыз – әр кезеңде геологтар пайдаланған далалық құрал-саймандар мен арнайы аспаптар. Олардың әрқайсысы кезінде геологтардың даладағы негізгі жұмыс құралы болды. Осы аспаптар арқылы жер бедері өлшенді, кен қабаттары анықталды, жер қойнауы зерттелді. Олардың арасында 1989 жылғы сейсмостанса, 1990 жылы шығарылған жер қойнауын электрлік әдіспен барлауға арналған канадалық TDR-6 аспабы, 1986 жылғы АЭ-7 электрбарлау құрылғысы, теодолиттердің бірнеше түрі, нивелирлер мен поляризациялық микроскоп бар. Бұл жабдықтар өткен ғасыр геологтарының қандай жағдайда жұмыс істегенін көз алдына елестетеді. Қазіргі маман көптеген деректі компьютерден немесе спутниктік жүйеден алатын болса, бұрынғы зерттеушілер әр өлшемді далада қолмен жүргізіп, күрделі аппараттарды өздерімен бірге алып жүрген. Осындай көнеден бері келе жатқан, кейбірі қазір жойылып та кеткен дүниелерді сақтап отырған музейдің қалыптасуына Қазақстанның еңбек сіңірген геологы Ұлжабай Исмаиловтың көп жылғы еңбегі негіз болған. Геология саласында жарты ғасырға жуық еңбек еткен маман жинаған коллекция елдің минералдық-шикізат байлығын ғана емес, Қазақстан жерінің геологиялық тарихын да танытады. Кейбір үлгілер бүгінде өндірісі тоқтаған кен орындарынан алынған. Мұндай минералдарды қайтадан дәл сол күйінде табу мүмкін емес. Сондықтан мұнда сақталған әрбір тас – белгілі бір кезеңнің қайталанбас куәгері. Айтпақшы, музейде кейбір минералдар сатылымға да қойылған. Келушілер ұнаған табиғи тасты таңдап, алып кете алады.
Сымбат БАУЫРЖАНҚЫЗЫ