Осылайша, 2017 жылғы 31 қазандағы Үкімет қаулысымен ұлт ұстазының есімі ерекше күнге телінді. Осыған орай біз еліміздің тіл саясатының маңызына бір шолу жасап, біртұтас жұрт болуға қалай оң әсерін тигізіп жатқанын бағамдап көрдік.
ТІЛ САЯСАТЫНЫҢ ТАМЫРЫ БЕРІК
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев әр жылдары тіл тақырыбына аз тоқталған жоқ. Тіпті халықаралық аренада да еліміздің өзге этностар тіліне құрметпен қарап қана қоймай, қазақ тілінің мәрбесін арттыруға күш салатынын ашық жеткізді. Мәселен, 2023 жылы 13 қазанда Бішкек қаласында өткен ТМД-ға мүше елдер басшылары кеңесінің отырысында ел Президенті «Қазақстан қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесін күшейту саясатын жалғастыра береді», – деп мәлімдеді. Яғни қазақ тілінің мәселесі халықаралық деңгейде айтылғанын, еліміздегі тіл саясатын тұрақты әрі саты сатысымен жүргізіліп отырғанын байқауға болады.
Кейін бұл мәселе билік назарынан тыс қалған жоқ. 2024 жылы ұлтымыздың рухани мінбері саналған Ұлттық құрылтай жиынында Мемлекет басшысы тіл тақырыбын тағы көтеріп, тіліміздің қолдану аясын кеңейте түсу мемлекеттік саясаттың басты бағыты болып қала беретінін баяндады.
– Бұл – біз үшін мызғымас ұстаным. Елімізде қазақ тіліне деген сұраныс жыл өткен сайын артып келеді. Қазақ тілі бизнестің, ғылым мен техниканың тіліне айнала бастады. Бұл үрдісті одан әрі дамытудың ең тиімді әрі төте жолы – ағартушылық. Қазір ірі кітап дүкендерінде қазақ тіліндегі туындылардың үлесі арта түсті. Соңғы кезде баспагерлердің жаңа буыны әлемдік бестселлерге айналған шығармаларды аударып жүр. Көптеген кітаптарды шығарып жатыр. Аударылған кітаптардың ішінде көркем әдебиет қана емес, іскерлік бағыттағы туындылар да көп. Мемлекеттік саясаттың мәні – осында. Ешкімді мәжбүрлемей, күнделікті өмірдегі қажеттілікті арттыру арқылы тіліміздің тұғырын нығайта береміз. Мемлекеттік тілге қатысты құр сөзден ештеңе шықпайды. Ең бастысы, нақты іс болуы керек – деді Президент.
Сол жылы Қасым-Жомарт Тоқаев тіл туралы тағы бір маңызды жиында сөз етті. Ол – Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік. Жасампаздық. Өрлеу» атты ХХХІІІ сессиясында сөйлеген сөзі еді.
– Тіл – көптеген мемлекет үшін өзекті мәселенің бірі. Осы мәселенің дұрыс шешілуі кез келген елдегі қоғамдық-саяси ахуалдың тұрақтылығына едәуір ықпал ететінін тарихтың өзі көрсетіп отыр. Қазақстанда да солай. Біз осы аса шетін мәселеге келгенде сыртқы-ішкі факторларды ескере отырып, стратегиялық ұстамдылық және толеранттық танытуымыз қажет. Бірақ бұл біздің мемлекеттік тілді жан-жақты дамытуға баса назар аударатынымызды жоққа шығармайды. Сонымен қатар мемлекеттік тілдің дамуына айрықша назар аударуға ықпал етеді. Мен қазақ тілі уақыт өте келе этносаралық қатынас тіліне айналатынына сенімдімін. Біз біртіндеп осыған келе жатырмыз. Қазақстан – қазақ тілі мемлекеттік тіл саналатын көп тілді ел, болашақта да солай бола береді. Бұл – біз үшін орасан зор басымдық – деді Қасым-Жомарт Кемелұлы.
Ал биыл 12 наурызда Мемлекет басшысы барлық деңгейдегі мәслихат депутаттарының ІІІ республикалық форумында сөз сөйлеп, тілдерге, соның ішінде қазақ тілінің мәртебесіне ерекше тоқталды. Бұған қоса, Жаңа Конституция жобасында мемлекеттік тілдің орны нақты көрсетілгенін тілге тиек етті.
– Жаңа Конституция жобасында «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі» деп нақты жазылған. Бұл ретте ана тіліміз тек көркем әдебиетте ғана емес, еліміздің қоғамдық-саяси өмірінің барлық саласында кеңінен қолданылады. Ең маңыздысы, жастар арасында қазақша сөйлеу сәнге айналды. Басқаша айтқанда, қазақ тілінің болашағы жарқын», – деді Президент.
Әйтсе де, Қасым-Жомарт Тоқаев еліміздің жастары бірнеше тілді меңгеруге толық мүмкіндік алғанын жеткізді. Сонымен қатар еліміздің аумақтық тұтастығын сөз еткен Мемлекет басшысы жаңа Конституцияның қазақ және орыс тілдеріндегі мәтіндерінің заңдық күші бірдей екенін мәлімдеді. Бұл мәселе қосымша түсіндірмені қажет етпейтінін қоса айтты. Осыны ескерсек, тіл саясаты мемлекет құрылымында маңызды рөл атқара беретінін, қоғамдық келісімді қамтамасыз ететін бір сала екенін байқаймыз.
ЖИ МЕҢГЕРГЕН МЕЖЕ
Жалпы, қай саланың да өрлеуі тілмен қатар жүретіні анық. Кейінгі жылдары еліміз жасанды интеллект жайына ден қойды. 2026 жылды Қазақстан Президенті «Цифрландыру және жасанды интеллект жылы» деп жариялағаны тағы бар. Осы тұста қазақ тілі жасанды интеллект саласында қарқынды дамып, цифрлық кеңістікте толыққанды іске қосу бағыты стратегиялық нәтижелерге жеткенін мақтанып айта аламыз.
Қазір қазақ тілімен байланысты отандық төл тілдік модельдер бар. Назарбаев университеті жанындағы ISSAI (Smart Systems and Artificial Intelligence Institute) институты отандық KAZ-LLM (Large Language Model) үлкен тілдік моделін жасап шығарғанын көбі білмес. Ол жүз миллиардтан астам мәтін бірлігінен құралған үлкен корпуста оқытылған. Модель қазақ, орыс, ағылшын және түркі тілдерін жетік меңгерген. Сол секілді Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ғалымдары мен А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты академиялық, ғылыми және әдеби мәтіндерге негізделген мамандандырылған KazLLM моделін әзірлеген, қазақ тілінің грамматикалық сапасын арттыруда.
IT-коммуникация саласында да жетістік мол. Елімізде іске қосылған Alemcloud суперкомпьютері үлкен деректерді өңдеуге және қазақ тіліндегі ЖИ модельдерін ішкі серверлерде қауіпсіз оқытуға мүмкіндік берді. Деректер мен цифрлық қорлар бағытында да жемісті еңбек бар. «Тіл қазына» орталығы мен Тіл білімі институты қазақ тілінің миллиондаған сөзден тұратын Ұлттық корпусын дайындаған. ЖИ модельдерін сапалы датасетпен қамтамасыз ету жұмыстары әлі де жүзеге асып жатыр. Бұған қоса, мемлекеттік тілдегі аудиоларды, дыбыстарды мәтінге айналдыру ісі жетілдірілді.
Ғаламдық жүйелермен интеграция да жақсарды. Қазір OpenAI-дың (ChatGPT), Google (Gemini) және Meta (Llama) сияқты әлемдік гиганттардың модельдерінде қазақ тілін түсіну және жауап беру сапасы айтарлықтай өсті. Көптеген отандық стартап осы ашық модельдерді қазақша деректермен қайта оқытып, қолданысқа енгізіп жатыр. Бұл бағыттарды сөз етуіміз бекер емес. Себебі жаңа технологиялармен қатар дамыған тілдің келешегі жарқын болары хақ.
БІРЕГЕЙЛІК БАҒДАРЫ
Осы тұста біз елімізде өмір сүріп жатқан этнос өкілдерін де назардан тыс қалдырмадық. Соның бірі – Қызылорда өңірлік Журналистер клубының төрайымы Елена Рыбина. Қазақ тілін өз ана тіліндей білетін оның сөзінше, Қазақстандағы әрбір азамат мемлекеттік тілге, рәміздер мен мәдениеттерге құрметпен қарап, заң мен тәртіпті сақтап, қоғамдық келісім мен бірлікті қолдауға тиіс. Егер осыны өмірлік ұстанымына айналдырып, ел игілігі үшін адал еңбек ете алса – шынайы мемлекетшілдіктің көрінісі саналмақ.
– Қазақ тілі – мемлекеттік тіл, ұлттық болмысымыздың, мәдениетіміз бен рухани сабақтастығымыздың негізі. Мемлекеттік тілді құрметтеу, оны меңгеруге ұмтылуды әрбір азаматтың парызы санаймын. Дегенмен «неше тіл білсең, сонша адамсың» деген тағылымды сөз бар. Әрбір жаңа тіл адамға жаңа мүмкіндіктерге жол ашады. Тіл білу – тек қарым-қатынастың құралы емес, ой-өрісті кеңейтетін, білім мен тәжірибені молайтатын үлкен артықшылық. Мемлекеттік тілді жетік меңгерумен қатар, өзге тілдерді үйрену арқылы біз бәсекеге қабілеттілігімізді арттырып, әлеммен еркін байланыс орната аламыз, – дейді Елена Рыбина.
Түйіндей келгенде, Қазақстан халқы тілдері күні – жай атаулы күн емес, өзара түсіністік арқылы біртұтас ел болуға үндейтін дата. Еліміздің кез келген азаматы мемлекеттік тілге құрметпен қарай отырып, өзге тілдерді де меңгеріп, мемлекеттің бірегей ұстанымына өз үлесін қоса алады. Осындайда Қадыр Мырза Әлидің «Өзге тілдің бәрін біл, өз тіліңді құрметте» деген сөзінен асырып ештеңе айта алмасымызды ұғамыз.
Мадияр ТӨЛЕУ