Сырдағы суға секем

Алайда кей ауылдарда тұрғындар судың түсіне, дәміне, иісіне және қысымының төмендігіне әлі де алаңдаулы. Бұл ретте «ауызсумен қамтылды» деген ресми көрсеткіш пен халықтың күнделікті тұрмысы қаншалықты сәйкес келеді деген сауал туындауы заңдылық.

Негізінен, ауызсу сапасы халықтың денсаулығы мен елді мекеннің әлеуметтік жағ­­дайын айқындайтын негізгі мә­селенің бірі ретінде қарас­ты­ры­лады. Ертеректе тіршілік нә­рі­нен тапшылық көрген ауыл­дар­дың қарасы қалың болатын. Күн­делікті тұтынатын суын құ­дық пен көшелердегі құбырлардан тасып ішетін қиын-қыстау кезең көп­тің есінен шыға қоймаған бо­лар. Бұл сапасын айтпағанның өзін­де бұқараның бір жұтым суға зәру кездері еді. 

Кейінгі жылдары ауызсумен қам­ту мәселесі мемлекеттік сая­сат­тың басым бағытының біріне ай­налып, соның негізінде бір­қа­тар өміршең жоба жүзеге асырыла бастады. Бұған дейін әрбір об­лыс аумақтарының белгілі бір бө­­лігі орталықтандырылған су жүйесіне қосылмаған болса, бү­гін­де ірілі-ұсақты ауылдарға дейін ауызсу құбыры тартылды. Мұн­дай игілікті істің нәтижесін Сыр халқы да сезіне бастады. 

Атап айтқанда, 2024 жылдың қо­рытындысымен облыс хал­қы­ның ауызсумен қамтылу деңгейі 98,6 пайызды құраған екен. Сол жыл­дары тіпті бірқатар ауылда ішкі су құбыры мүлде болмай, тір­шілік нәріне тапшылық сезіліп тұр­ды. Бұл уақытта облыс аума­ғын­дағы 11 елді мекенді ауызсумен қамтуға 2,7 млрд теңге бө­лін­гені мәлім болды. Оған 82 ша­қы­рым су желісі және 18,4 шақырым кә­різ желісі жаңғыртылды. Бұл жұ­мыстар жоғарыда айтып өт­кен­дей, ауыл тұрғындарының ауыз­сумен қамту деңгейін 98,6 пайызға жеткізуге сеп болды. 

Мұндай жұмыстар өңірде 2025 жылы да жалғасты. Яғни был­­тыр жалпы құны 16,5 млрд тең­­ге болатын жобалар аясында бір­қатар елді мекеннің су мә­се­лесін шешуге бағытталған жұ­мыс­тар атқарылды. Оның ішінде об­лыстың Арал ауданына қарасты Ақбасты, Абай, Тоқабай, Ерім­бет­жаға, Тастүбек ауылдары топ­тық су құбырына қосылса, Қа­за­лы ауданындағы Шәкен, Шилі, Шитүбек, Сарбұлақ ауылдарына ішкі су жүйелерінің салынуы тұр­ғы­лықты халықтың талабынан туын­даған маңызды шешім болды. Сонымен бірге Қазалы және Шие­лі ауданындарының бірқатар елді мекендеріне су тұщытқыш қондырғылар орнатылды.

Бір сөзбен айтқанда, 2025 жы­лы ауызсумен қамту саласында 24 жо­баға 23,1 млрд теңге қаржы қа­­­ралған. Мемлекеттік орган­дар­дың дерегінше, бұл жоспарлы жұ­­мыс­тар халықтың орта­лық­тан­дырыл­ған ауызсумен қамту дең­гейін 100 пайызға жеткізген. 

Жалпы, бүгінде облыс ау­ма­­ғын­да 4 қала және 222 елді мекен бар. Оның ішінде аудан орта­лы­ғы­нан шалғайда ор­наласқан ауыл­дардың үлесі Арал мен Қа­залы аудандарында басым. Осындай алыс ауылдарға ауызсу жет­кізу жұмыстары ұзақ жыл бойы өзе­ктілігін жойған емес. Бұ­ған дейін Арал ауданына қарас­ты Ақ­бас­ты ауылындағы ахуал – осы сө­зімізге толық дәлел. Нақты айт­қанда, аталмыш ауыл тұрғын­дары ұзақ уақыт ауызсуды шах­та­лық құдықтардан пайдалануға мәжбүр болды. Ақбастылық­тар­дың айтуынша, ауызсу мәселесі көптен бері шешімін таппай кел­ген. Тек 2025 жылы ғана бұл ауыл орталықтандырылған жүйеге қосылып, ахуал тұрақталғандай болды. Мұндай мысал өңірде аз емес. 

Осы орайда «ауызсу құбыры тар­тылды, ал сапа қандай?» деген сауал көптің көкейін көлегейлеп тұр­ғаны жасырын емес. Яғни жо­ға­рыда айтып өткен, 100 пайыз­дық көрсеткіш іс жүзінде мә­се­ле­ні түпкілікті шешіп тастады деуге кел­мейді. Өйткені бұл ретте су құ­бырының елді мекендерге же­туінен бөлек, тәулік бойы әр үйге сапалы әрі тұрақты су берілуіне қа­тысты мәселе қылтиып көрініп қа­лады.

Бұл тұрғыда бірінші кезекте халық тарапынан ауызсудың сапасына қатысты айтылып жүрген сын-ескертпелер аз емес. Соның ішін­де облыс орталығындағы Арай шағын ауданына қатысты су сапасы көп жылдан бері өзек­тілігін жоймай келеді. Арагідік бол­са да тұрғылықты халық құ­быр­дан лай су ағып тұрғанын ай­тып, дабыл қағып жатады. Жауапты мекеме тарапынан мұ­ны құбырды тазалау жұмыстары жүргізіліп жатқанымен байла­ныс­тырады. Алайда көп уақыт өт­пес­тен мұндай жағдай тағы кө­рі­ніс табады. Бұл бірінші кезекте облыс орталығының өзінде ауызсу сапасына қатысты мәселенің түбе­гейлі шешімін таппай тұрға­нын аңғартса керек. 

Бұған қоса, былтыр облыс­тық Санитариялық-эпи­де­миологиялық бақылау депар­та­менті тарапынан орталықтан­ды­рылған сумен жабдықтау нысандарынан микробиологиялық және санитариялық-химиялық көрсеткіштер бойынша тиісті дең­гейде сынамалар алынып, бір­қатар сәйкессіздіктер анық­тал­ғанын мәлімдеген болатын. Оның ішінде Қазалы, Жалағаш, Сыр­дария, Шиелі аудандарында жә­не Қызылорда қаласында сәй­кессіз сынамалар анықталғаны жа­рия болған еді. Мұның өзі ауыз­суға қатысты атқарылар жұ­мыс­тар­дың әлі ауқымды екенін бай­қа­тады. 

Сол сияқты өңірде су қысы­мы­­на қатысты түйткіл де төбе көр­­­се­тіп қалады. Әсіресе жаз ай­­ла­рында су тұтыну көлемінің күрт өсуі елді мекендердегі су жүйесіне түсетін салмақты арттыратыны бай­қалып жүр. Биыл жаз басталар тұста Қызылордада су қысы­мы­ның төмендеуіне байланысты тұрғ­ындардың жиі шағымдануы да осыны айғақтайды. Сол уа­қытта жауапты бас­қарма мұны жаз мезгілінде ауыз­суға сұра­ныс­тың артуымен байланыс­тыр­ғаны көп­тің жадында болар. 

Өз кезегінде Қызылорда об­лыс­тық Энергетика және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық басқармасынан ауызсумен қамту бағытында алдағы уақыт енші­сін­де атқарылар жоспарлы жұ­мыс­тары жөнінде сұрадық. 

– Өңірде тұрғындарды сапалы ауызсумен қамту және су бұру жүйе­лерінің тұрақты жұмысын қам­тамасыз ету бағытындағы жұ­мыс­тар кезең-кезеңімен жүзе­ге асырылуда. Бұл ретте елді мекен­дердегі инженерлік инфрақұры­лым­ның жағдайын жақсарту, тоз­ған су және кәріз желілерін жаң­ғыртуға басымдық беріліп ке­леді. Бұл бағытта 2026 жылы ауыз­сумен қамту және су бұру саласында жалпы құны 11,9 млрд теңгені құрайтын 7 жоба іске асы­рылуда. Аталған жобалар аясында қолданыстағы инженерлік же­лілерді жаңарту, олардың өт­кізу қабілетін арттыру және тұр­ғындарға көрсетілетін комму­нал­дық қызметтердің сапасын жақ­сарту көзделіп отыр. Осы жобалар нәтижесінде өңірдегі су желі­лерінің тозу деңгейін 31 пайызға, ал кәріз желілерінің тозу деңгейін 30 пайызға төмендету жоспарлануда. Бұл өз кезегінде су жүйе­ле­рін­дегі апатты жағдайлардың ал­дын алуға, қызмет көрсету са­па­­сын арттыруға және елді ме­кендердің инженерлік инфра­құры­лымын жақсартуға мүмкін­дік береді. Алдағы уақытта да ауыз­сумен қамту және су бұру саласындағы инфрақұрылымды жаңғырту жұмыстары жалғасатын болады. Осы арқылы тұрғындар­ды сапалы әрі үздіксіз ауызсумен қамтамасыз етіп, су бұру жүйе­ле­рі­нің сенімді жұмысын қалып­тас­тыру және коммуналдық инф­ра­құрылым­ның тозу деңгейін тө­­мен­­дету басты мақсат саналады, – деді бұл жөнінде басқарма тарапы. 

Жалпы, Қызылорда облысын­да тұрғындарды сапалы ауызсумен қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстар жыл санап ауқымын кеңейтіп келеді. Дегенмен атқа­рыл­ған жұмыстармен қатар олар­­­дың нақты нәтижесін тұрақ­ты бақылау ұстау қажеттігі бай­қа­лады. 

Сондықтан ауызсумен қамту саласында атқарылған әрбір жұ­мыс елді мекендерге су желісінің тартылуымен бірге халықтың тәу­лік бойы сапалы әрі үздіксіз ауыз­суға қол жеткізуімен өлшену­ге тиіс.

Ербақыт ЖАЛҒАСБАЙ,

Қызылорда облысы