Қазақстанда су қауіпсіздігін қамтамасыз ету, су ресурстарын пайдалану тиімділігін арттыру және су шаруашылығы инфрақұрылымын жаңғырту бағытында жүйелі шаралар дәйекті түрде жүзеге асырылып келеді, – деп хабарлайды Aikyn.kz сайты.
Тиісті міндеттер Мемлекет басшысының тапсырмаларында айқындалып, 2024-2030 жылдарға арналған су ресурстарын басқару жүйесін дамыту тұжырымдамасы мен 2024-2028 жылдарға арналған су саласын дамыту жөніндегі кешенді жоспарда бекітілген.
Бұл құжаттарда 42 жаңа су қоймасын салу, 37 қолданыстағы су қоймасын реконструкциялау, сондай-ақ 14,5 мың шақырым каналды жаңғырту көзделген. Оның ішінде кемінде 3,5 мың шақырым суару каналын цифрландыру, су үнемдеу технологияларын дамыту, гидротехникалық құрылыстарды тексеру, су тасқыны мен құрғақшылықты болжау жүйесін жетілдіру, сондай-ақ саланың кадрлық және ғылыми әлеуетін нығайту қарастырылған.
Кешенді жоспар 160 іс-шараны қамтиды. Оны іске асыру кезеңінде нақты нәтижелерге қол жеткізілді. Атап айтқанда, су үнемдеу технологияларын қолдану ауқымы кеңейтіліп, су қоймалары мен каналдар реконструкцияланды, жаңа нысандардың құрылысы басталды. Сонымен қатар суару желілерін тазарту көлемі ұлғайып, саланың кадрлық базасы нығайтылды және қаржыландырудың қосымша көздері тартылды.
Су заңнамасын жаңғырту: Қазақстан Республикасының жаңа Су кодексі қабылданды
Былтыр су ресурстары саласындағы мемлекеттік саясатты іске асырудың іргелі құралына айналған жаңа Су кодексі күшіне енді.
Құжатта су ресурстарын қорғау және пайдалану бойынша түбегейлі жаңа қағидаттар бекітілді. Алғаш рет «су қауіпсіздігі» ұғымы енгізілді. Ол азаматтар мен экономиканы су тапшылығы мен ластануынан қорғауды, сондай-ақ трансшекаралық су ресурстарын қорғау және пайдалану саласында республиканың мүдделерін қамтамасыз етуді қамтиды.
Су объектілерінің тартылуына жол бермеу мақсатында «экологиялық ағын» ұғымы енгізілді. Бұл – өзендер, көлдер мен теңіздердің экожүйелерін сақтау үшін қажетті судың ең төменгі рұқсат етілген деңгейі.
Шағын өзендер мен көлдерді қорғауға қойылатын талаптар күшейтілді. Су-батпақты алқаптар мен мұздықтарды қорғаудың ерекше режимі қарастырылған. Ал жергілікті атқарушы органдар 2027 жылғы 10 маусымға дейін елді мекендер шегіндегі жерүсті су объектілерінің су қорғау аймақтары мен белдеулерін айқындауы тиіс.
Су кодексінде су ресурстарын қорғау және пайдалану жөніндегі Бас жоспар мен бассейндік жоспарларды әзірлеу де көзделген. Бұл құжаттар су ресурстарының қолжетімділігіне қатысты болжамдарға сүйене отырып, мақсаттар мен міндеттерді, тәсілдер мен негізгі іс-шараларды айқындайды. Жоспарлардың қорытындылары мен ұсынымдары мемлекеттік жоспарлау кезінде ескеріледі.
Биыл су ресурстарын кешенді басқарудың Бас жоспарына негіз болатын сегіз бассейндік жоспарды әзірлеу аяқталады. Осы жоспарларға енгізілген іс-шаралар өңірлердің даму жоспарларына біріктіріледі.
Былтыр қабылданған Су кодексіне сәйкес, Қазақстанның өнеркәсіптік кәсіпорындары мен жылу өндіруші субъектілері суды қайта пайдалану және айналымды сумен жабдықтауға кезең-кезеңімен көшу жөніндегі бес жылдық жоспарларды әзірлеуі тиіс. Сонымен қатар қолданыстағы жүйелер ең үздік қолжетімді технологияларды қолдану арқылы жаңғыртылуы қажет. Бүгінде осындай 191 жоспар әзірленді.
Мұндай құжаттарды еліміздің барлық өнеркәсіптік кәсіпорындары мен жылу өндіруші субъектілері дайындауы тиіс. Қазіргі уақытта Су ресурстары және ирригация министрлігі кәсіпорындар мен жылу өндіруші субъектілерді түгендеу жұмыстарын жүргізді. Бұдан бөлек, айналымды және қайта пайдаланылатын сумен жабдықтауға көшу жоспарлары орындалмаған жағдайда, су пайдаланудың рұқсат етілген көлемдерін қысқартуды көздейтін нормативтік құқықтық актілер әзірленіп жатыр.
Жаңа кодекстің тағы бір ерекшелігі – гидротехникалық құрылыстардың қауіпсіздігі мәселесінің жеке тарауға шығарылуы. Судың «қара нарығына» қарсы тиімді күрес жүргізу үшін бассейндік инспекциялардың бақылау және қадағалау өкілеттіктері кеңейтілді. Енді олар жедел ден қою шараларын қабылдай алады.
Сондай-ақ Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекске су саласындағы заң бұзушылықтар үшін жауапкершілікті күшейтуді көздейтін өзгерістер енгізілді.
Су үнемдеу: заманауи технологияларды қолдану алаңы бес есеге жуық өсті
Су саясатының негізгі міндеттерінің бірі – экономиканың барлық секторларында ресурстарды пайдалану тиімділігін арттыру. Ең үлкен әлеует ауыл шаруашылығында шоғырланған, оған жалпы су тұтынудың шамамен 60%-ы тиесілі.
Мемлекет басшысының жыл сайын 150 мың гектарға дейін суармалы жерге су үнемдеу технологияларын енгізу жөніндегі тапсырмасын орындау мақсатында Су ресурстары және ирригация министрлігі шаруаларға көрсетілетін мемлекеттік қолдау шараларын кеңейтті.
Егер 2023 жылға дейін заманауи суару жүйелері жылына шамамен 30 мың гектарға енгізілсе, 2024 жылы бұл көрсеткіш 152,8 мың гектарды, 2025 жылы – 153,6 мың гектарды, ал 2026 жылдың басынан бері тағы 158,8 мың гектарды құрады.
Нәтижесінде соңғы үш жылда су үнемдеу технологияларымен қамтылған суармалы жерлердің көлемі үш есеге жуық артты. 2025 жылдың қорытындысы бойынша су үнемдеу технологиялары қолданылатын алқаптардың көлемі 543,5 мың гектарды құраса, 2026 жылғы 1 қыркүйекке қарай 702,3 мың гектарға жетті.
2030 жылға қарай суармалы жерлердің 1,3 млн гектарын су үнемдеу технологияларымен қамту жоспарланып отыр. Осы көрсеткішке қол жеткізілген жағдайда жыл сайын 2,2 млрд текше метрге дейін су үнемделеді.
Заманауи су үнемдеу технологияларын енгізуді жеделдету үшін 2026-2028 жылдарға арналған республикалық бюджетте 228 млрд теңгеден астам қаражат қарастырылған. Бұл алдыңғы үш жылдық кезеңде осы мақсаттарға көзделген қаражат көлемінен төрт есе көп. 2023-2025 жылдары су үнемдеу технологияларын енгізуге шамамен 55,5 млрд теңге бөлінді.
Ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер үшін қосымша ынталандыру ретінде жалпы сипаттағы трансферттер есебінен шығындарды өтеу мүмкіндігі 80%-ға дейін ұлғайтылды.
Суды заңсыз пайдаланудың жолын кесу мақсатында Бас прокуратурамен бірлесіп әзірленген «Судың қара нарығын жою» жөніндегі Жол картасы іске асырылып жатыр. Құжатта су ресурстарына аудит жүргізу, суды заңсыз алу тәуекелі бар аймақтардың карталарын жасау, су шаруашылығы инфрақұрылымын дамытуға бағытталған қаржы қаражатын тексеру, су үнемдеу технологияларын енгізу және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-шаралар сияқты шаралар қарастырылған.
Сонымен қатар қазақстандықтар өңірлердегі судың «қара нарығы» фактілері бойынша Су ресурстары және ирригация министрлігіне жасырын түрде жүгіне алады. Ол үшін Telegram мессенджерінде «Судың қара нарығына жол жоқ» чат-боты іске қосылды. Бұл шара суару кезеңінде суды әділ бөлуді қамтамасыз етуге, сондай-ақ «Қазсушар» РМК мен оның филиалдарының қызметіндегі сыбайлас жемқорлық және басқа да құқық бұзушылықтарды анықтауға және олардың алдын алуға бағытталған.
Жалпы, 2025-2026 жылдары суды заңсыз пайдалану фактілері бойынша 1 мыңнан астам заң бұзу анықталып, олар бойынша салынған айыппұлдардың жалпы сомасы 237 млн теңгеден асты.
Сонымен қатар ғарыштық мониторинг нәтижесінде 2025-2026 жылдары суару каналдарынан келісімшартсыз су тұтыну фактілері бойынша 1 мыңнан астам заң бұзушылық анықталып, олар бойынша 290 млн теңгеден астам сомаға төлем есептелді.
Каналдарды жаңғырту: 4,6 мың шақырымнан астам инфрақұрылым бойынша жұмыс жүргізіліп жатыр
Ұзақ мерзімді мақсаттардың бірі – 14,5 мың шақырым суару каналын жаңғырту. Бетонмен қапталған каналдардың үлесін 18%-дан, яғни 8 039 шақырымнан, 2030 жылға қарай 50%-ға, яғни 14,5 мың шақырымға дейін арттыру көзделген.
Бұл су тасымалдау кезіндегі ысыраптарды екі есеге азайтуға, суармалы жерлерді сумен қамтамасыз етудің сенімділігін арттыруға және су ресурстарын пайдалану тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
2024-2025 жылдары 1 458 шақырым каналдың реконструкциялау және жаңғырту жұмыстары аяқталды.
Сонымен қатар каналдарды механикалық тазарту көлемі артты. Егер 2023 жылы 678 шақырым тазартылса, 2024 жылы – 1 147,6 шақырым, ал 2025 жылы – 1 840 шақырым тазартылды.
Соңғы екі жылда жыл сайынғы тазарту көлемі орта есеппен 1,5 мың шақырымнан асты. Бұл алдыңғы кезеңдермен салыстырғанда жұмыс қарқынының бірнеше есеге өсуін қамтамасыз етті.
2025 жылы Орталық Қазақстан, оның ішінде Астана қаласы үшін стратегиялық маңызы бар Қ. Сәтбаев атындағы каналдың ауқымды қайта жаңғырту және модернизациялау жұмыстары басталды.
Ірі перспективалық жобалар аясында Д. Қонаев атындағы Үлкен Алматы каналын жаңғырту мәселесі пысықталып жатыр. Жоба үш кезеңнен тұрады және 33,3 мың гектар ауыл шаруашылығы жерін суаруды қамтамасыз етеді.
Су қоймалары: бес нысанның реконструкциясы аяқталды, жаңаларының құрылысы жалғасып жатыр
Мемлекеттік саясат аясында 42 жаңа су қоймасын салу және қолданыстағы 37 су қоймасын реконструкциялау көзделген.
Жұмыстардың жеке бағыты халықаралық қаржы ұйымдарының қаражаты есебінен нысандарды салу және реконструкциялауды қамтиды.
2024-2025 жылдары Ақтөбе, Түркістан, Батыс Қазақстан, Абай облыстары мен Жетісу облысында бес су қоймасын реконструкциялау аяқталды.
Астана су қоймасын ауқымды тазартудың бірінші кезеңі аяқталды, бес жыл бойы тоқтап тұрған Қызылорда гидроторабын реконструкциялау жұмыстары қайта жанданды.
Түркістан облысында «Қарақуыс» және «Бәйдібек ата» су қоймаларының құрылысы жалғасып жатыр. Оларды 2026 жылы аяқтау жоспарланған. Олар қосымша шамамен 69 млн текше метр су жинақтауға мүмкіндік береді.
Ислам даму банкімен келісімдер аясында үш жаңа су қоймасын Жамбыл облысындағы «Ақмола», Қызылорда облысындағы «Қараөзек» және Батыс Қазақстан облысындағы «Үлкен Өзенді» салу бойынша конкурстық рәсімдер жүргізіліп жатыр. Сонымен қатар Жамбыл облысындағы «Қарақоңыз» және Түркістан облысындағы «Көксарай» су қоймаларын реконструкциялау қарастырылған.
Гидротехникалық құрылыстардың қауіпсіздігі: өңірлер пайдалану жүйесін күшейтіп жатыр
Қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін 16 өңірде мамандандырылған ұйымдар құрылды. Штаттық саны 1 438 адам болса, оның 1 337-сі немесе 93%-ы жұмысқа орналастырылды.
Қазір кәсіпорындар шамамен 822 гидротехникалық құрылысты қызмет көрсетуде және болашақта коммуналдық меншіктегі су шаруашылығы нысандарын тиімді басқару мен күтіп-ұстауды қамтамасыз ететін нақты вертикаль қалыптастырады. 2027 жылға дейін 1039 коммуналдық гидротехникалық құрылысты балансқа қабылдау жоспарланып отыр.
2024-2025 жылдары 140 гидротехникалық құрылыста көпфакторлы зерттеу жүргізілді (2024 жылы – 84, 2025 жылы – 56). Бұл алдыңғы үш жылдағы көрсеткіштен 70%-дан астам жоғары (2020-2023 жылдары 96 гидротехникалық құрылыс).
Биыл республикалық және коммуналдық меншіктегі 105 гидротехникалық құрылыста көпфакторлы зерттеу жүргізіліп жатыр.
Су тасқыны қауіпсіздігі: 52 су нысанын санациялау жүргізіліп жатыр
2025-2027 жылдарға арналған Жол картасында жалпы ұзындығы 814 шақырым болатын 52 су нысанын санациялау қарастырылған.
2025 жылдың қорытындысы бойынша жалпы ұзындығы 167 шақырым болатын 11 іс-шара орындалды.
2026 жылы өтпелі нысандарды ескере отырып, ұзындығы 297,6 шақырым болатын 27 іс-шараны орындау жоспарланып отыр.
Су нысандарын уақытылы санациялау су тасқыны қаупін азайтудың және елді мекендерді қорғаудың негізгі шарттарының бірі болып қала береді.
Су дипломатиясы: Солтүстік Аралдың көлемі 23,5 км³-ге дейін артты
Мемлекеттік су саясатының жеке бағыты – трансшекаралық суды ұтымды пайдалану және негізгі су экожүйелерін сақтау.
Қазақстан көршілес мемлекеттердің барлығымен трансшекаралық су мәселелері бойынша құқықтық базаны қалыптастыруды аяқтады. Үйлестіру мен тұрақты өзара іс-қимылды қамтамасыз ететін екіжақты комиссиялар құрылып, жұмыс істеп тұр.
Өзбекстанмен трансшекаралық су нысандарын бірлесіп басқару және ұтымды пайдалану туралы келісімге қол қойылды.
Сырдариядағы су қоймаларының жұмыс режимдерін келісудің арқасында соңғы жылдары суы аз кезеңде де Солтүстік Арал теңізіне судың тұрақты келуі қамтамасыз етілді.
Нәтижесінде Солтүстік Аралдың көлемі 2023 жылдың басындағы 18,4 км³-ден қазіргі уақытта 23,5 км³-ге дейін артты.
Балқаш көлін сақтау жұмыстары жалғасуда. Соңғы екі жылда су айдынына шамамен 30 км³ су жіберілді, бұл оның деңгейін тұрақтандыруға мүмкіндік берді.
Француз даму агенттігінің қолдауымен Балқаш көлінің экожүйесін сақтауға арналған 2040 жылға дейінгі болжамы бар Бас жоспар әзірленп жатыр
Соңғы үш жылда Қапшағай су қоймасының 100% толу деңгейі қамтамасыз етілді.
Бұқтырма су қоймасы бойынша 2024-2025 жылдары судың жиынтық ағыны 58,6 млрд текше метрді құрады, бұл оның толу деңгейін қалпына келтіруге және Ертіс ағынын тұрақты реттеуге ықпал етті.
Су саласына кадрлар: білім беру желісі 23 ұйымға дейін кеңейді
Мемлекеттік саясаттың міндеттерінің бірі – су саласының кадрлық әлеуетін нығайту және оның жас мамандар үшін тартымдылығын арттыру.
Мемлекет басшысының тапсырмасы аясында Таразда Қазақ ұлттық су шаруашылығы және ирригация университеті құрылды.
Сондай-ақ Тараз қаласында Қытайдың «Үш шатқал» электр энергетикасы кәсіптік колледжімен бірлесіп Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының базасында бірлескен оқу орталығы құрылуда.
Сала мамандарын даярлайтын оқу орындарының желісі 2023 жылы 9 ЖОО және 6 колледж болса, қазір 13 ЖОО мен 10 техникалық және кәсіптік білім беру ұйымына дейін ұлғайды.
Білім беру гранттарының саны 2023-2024 оқу жылындағы 262-ден 2024-2025 оқу жылында 390-ға, ал аяқталған оқу жылында 1 000-ға дейін өсті.
«Қазсушар» РМК кәсіпорындарында студенттердің өндірістік практикадан өту тәжірибесі кеңеюде. 2024 жылы өндірістік практикадан 82 студент өтсе, 2025 жылы – 470, биыл – 700-ден астам студент өтті.
Халықаралық білім беру саласындағы ынтымақтастық кеңейіп келеді. 2025 жылы Қытай Халық Республикасында қабылдаушы тараптың есебінен 125 маман білім алды. Биылғы мамыр айында тағы 34 қызметкер дайындықтан өтті. Жалпы 2026 жылы қытайлық серіктестермен келісім аясында 200 маманды оқыту жоспарлануда.
Солтүстік Қытай электр энергетикасы университетімен, Венгриядағы Корвинус және Обуда университеттерімен, сондай-ақ Өзбекстандағы Ташкент ирригация инженерлері институтымен қос дипломды білім беру бағдарламалары іске асырылуда. Министрліктің жиырма қызметкері «Болашақ» бағдарламасы және шетелдік ЖОО-лармен қос дипломды бағдарламалар аясында білім алып жатыр.
Америка тарапының есебінен қазақстандық гидрогеологтар АҚШ Геологиялық қызметінде оқудан өтті. Былтыр осындай тағылымдамалар Францияда, Жапонияда, Оңтүстік Кореяда және Өзбекстанда да өтті.
2023 жылғы қыркүйекте Су ресурстары және ирригация министрлігі құрылғаннан бері шетелде барлығы 498 қазақстандық су саласының маманы білім алды.
Су мамандықтарына түсетін студенттер саны айтарлықтай артты. Егер 2023-2024 оқу жылында 291 студент қабылданса, ағымдағы оқу жылында бірінші курсты 1 000 студент аяқтады.
Сонымен қатар еңбек ақы деңгейі де артып келеді. 2024 жылы «Қазсушар» РМК қызметкерлерінің жалақысы орта есеппен 25%-ға, 2025 жылғы 1 шілдеден бастап тағы 35–50%-ға, ал 2026 жылғы 1 сәуірден бастап қосымша 15%-ға өсті.
Нәтижесінде соңғы екі жылда орташа жалақы екі еседен астам өсіп, 326 мың теңгеге жетті.
Су үнемдеу мәдениетін қалыптастыру: миллиондаған қазақстандықты қамтитын ауқымды жобалар іске асырылды
Су ресурстарының тапшылығын болдырмауда азаматтар арасында су үнемдеу мәдениетін қалыптастыру маңызды рөл атқарады. Осы мақсатта Су ресурстары және ирригация министрлігі балалар мен жастар арасында су ресурстарына ұқыпты қарауды қалыптастыруға бағытталған «Суды үнемде - болашақты сақта» әлеуметтік жобасын іске асырып жатыр.
Өткен жылдан бастап Қазақстанның білім беру ұйымдарында министрлік өкілдерінің, шет мемлекеттер елшілерінің, халықаралық ұйымдар басшыларының және Парламент депутаттарының қатысуымен су үнемдеуге арналған ашық сабақтар мен экосағаттар өткізіліп келеді.
Жоба Қазақстан мектептеріндегі барлық оқушының шамамен 80%-ын құрайтын 3,3 млн-нан астам оқушыны, сондай-ақ 35 мыңнан астам колледж және ЖОО студентін қамтыды. Экосағаттар жүзден астам колледжде, 2500-ден астам мектепте және 19 университетте өткізілді.
Жоба аясында су үнемдеудің символына және әлеуметтік бейнероликтер, экологиялық ертегілер мен білім беру ойындарының негізгі кейіпкеріне айналған Тамшы анимациялық кейіпкері жасалды. Тамшы күнделікті өмірде суды үнемдеудің қарапайым тәсілдерін үйрететін роликтер қоғамдық орындарда және бұқаралық ақпарат құралдарында көрсетіледі.
Тұрмыстық жағдайда суды үнемдеу жөнінде әдістемелік ұсынымдар әзірленді. Осы ұсынымдар бар материалдар бүкіл ел бойынша 145 нысанда, оның ішінде 18 әуежайда, 22 теміржол вокзалында, 20 автовокзалда, 75 сауда және ойын-сауық нысанында және 10 білім беру ұйымында орналастырылды. Бұл жұмыс республикалық маңызы бар үш қалада, 17 облыс орталығында және облыстық маңызы бар үш қалада жүргізілді.
Барлық мемлекеттік телеарналарда суға ұқыпты қарауды насихаттайтын бейнероликтер мен анимациялық фильмдер көрсетіледі. Басқа мемлекеттік және жергілікті атқарушы органдармен тығыз ынтымақтастық жүргізілуде.
«Таза Қазақстан» ұлттық бастамасы аясында «Мөлдір бұлақ» экологиялық акциясы жалғасуда. 2025-2026 жылдары акция еліміздің барлық өңірін қамтыды. 94 бұлақ пен 62 су нысанында жұмыстар жүргізіліп, оған 24 мыңнан астам адам қатысты, шамамен 300 тонна қоқыс жиналды. Архивтік материалдар негізінде 2 772 бұлақтың картасы жасалып, 711 әлеуетті бұлақ анықталды. Қазіргі уақытта Жамбыл облысында 585 бұлақ зерттелді. 2027 жылы Алматы облысында шамамен 600 бұлақты, 2028 жылы Жетісу облысында 500-ге жуық бұлақты зерттеу жоспарлануда.
«Мөлдір бұлақ» акциясы аясында су саласындағы алғашқы волонтерлік қозғалыс – жастардың экологиялық санасын дамытуға және қалыптастыруға бағытталған «Болашақтың қайнары» құрылды. Бастапқыда топ құрамына Тараз қаласындағы Қазақ ұлттық су шаруашылығы және ирригация университетінің студенттері кірді. Қазіргі уақытта волонтерлік қозғалыс Қазақстанның басқа да өңірлерінде ұсынылған.
Сонымен қатар биыл су саласының өкілдері алғаш рет Педагогтердің тамыз конференциясына қатысты. Іс-шара барысында министрлік білім беру және тәрбие жүйесіне су үнемдеу қағидаттарын енгізу тәсілдерін таныстырды.
Мектептерге арналған су үнемдеу бойынша оқу материалдарының жинағы «Су сандығы» әдістемелік ресурсын енгізудің практикалық мүмкіндіктері қаралды. Ресурсты «Ақпараттық-талдау орталығы» КЕАҚ Француз даму агенттігімен, ЮНИСЕФ-пен және Халықаралық Аралды құтқарудың қорының Атқарушы комитетімен бірлесіп жүзеге асырылатын «Су және білім» жобасы аясында әзірледі.
Су саласын цифрландыру: Су ресурстарының ұлттық ақпараттық жүйесі құрылды
Су ресурстары және ирригация министрлігі Су ресурстарының ұлттық ақпараттық жүйесін (СРҰАЖ) әзірледі. Ол су нысандары, су шаруашылығы инфрақұрылымы, су пайдаланушылар, жерасты суы және саланың басқа да элементтері туралы деректерді біріктіреді. Оның негізгі міндеті – басқарушылық шешімдер қабылдау үшін бірыңғай, сенімді және өзекті деректер базасын қалыптастыруды қамтамасыз ету.
Қазіргі таңда жүйеде 23 мыңнан астам су нысаны, оның ішінде 17 758 өзен, 3 148 көл және 1 209 гидротехникалық құрылыс туралы деректер цифрландырылып, құрылымдалды.
Сонымен қатар СРҰАЖ-да шамамен 3 мың ұйым және 5 мыңнан астам пайдаланушы тіркелген, су шаруашылығы және гидротехникалық құрылыстардың 10 мыңға жуық цифрлық паспорты енгізілген. Сондай-ақ Жүйе судың бастапқы есебі бойынша 7,5 мыңнан астам есеп пен 2-ТП бойынша 1,3 мыңнан астам есеп қабылдады.
«Қазсушар» РМК аясында шаруалармен жұмыс процестері өтінім беруден және шарт жасасудан бастап шоттарды ұсыну, актілерді қалыптастыру және төлемдерді бақылауға дейін цифрландырылды. Құжаттар біртіндеп электронды форматқа көшіріліп, есеп айырысу мен су беру үдерісінің ашықтығы артып келеді. Жыл басынан бері жаңа биллинг жүйесінің көмегімен шаруалармен каналдар арқылы су беру бойынша 26,8 мыңнан астам шарт жасалды.
Су тұтынуды ерте болжау жүйесі де енгізіліп жатыр. Өнеркәсіптік, коммуналдық және басқа да су пайдаланушыларды қоса алғанда, ірі тұтынушылармен шарт жасасу процестерін цифрландыру жұмыстары басталды. Бұл су беруді жақсырақ жоспарлауға, нақты қажеттілікті көруге және су шаруашылығы ұйымдары мен тұтынушылар арасындағы өзара іс-қимылдың ашықтығын арттыруға мүмкіндік береді.
БҰҰ Даму бағдарламасымен бірлесіп министрлік немістің TALSIM-NG бағдарламалық кешенін Қазақстанның табиғи-климаттық жағдайларына бейімдеу бойынша жұмыс жүргізіп жатыр. Бұл жүйе гидрологиялық процестерді: қардың жиналуын, қардың еруін, өзен ағынының қалыптасуын, су қоймаларына судың келуін, сондай-ақ су тасқыны мен су аз болатын ықтимал сценарийлерді модельдеуге мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта модельдер Қазақстанның сегіз ірі өзен бассейнін қамтиды.
Сондай-ақ TALSIM-NG жүйесі Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі әзірлеген Tasqyn жүйесімен байланыстырылды. TALSIM-NG арқылы қалыптастырылатын ақпарат Tasqyn жүйесіне беріліп, су тасқыны қаупінің алдын алуға, деректер алмасуға және су тасқыны кезеңінде жедел шешімдер дайындауға пайдаланылады.
Еліміздің оңтүстік өңірлеріндегі су шаруашылығы инфрақұрылымын кешенді жаңғырту аясында жалпы ұзындығы 857 шақырым болатын 103 ирригация каналын және 65 мың гектар суармалы жерді автоматтандыру жұмыстары басталды.
Сонымен қатар бұрын реконструкциядан өткен жалпы ұзындығы 1 184 шақырым болатын 270 каналды автоматтандыру жұмыстары жүргізіліп жатыр. Бұдан бөлек, автоматтандыру элементтері мен суды есепке алудың заманауи жүйелерін енгізе отырып, 342 ирригациялық каналды реконструкциялауға арналған 221 жоба әзірленіп жатыр.
Бұл шараларды кешенді іске асыру су шығынын азайтуға, су ресурстарын бөлудің ашықтығын арттыруға, су беруді бақылауды жақсартуға және ирригациялық инфрақұрылымның тұрақты жұмысын қамтамасыз етуге бағытталған.
Жерасты суын басқару жүйесін дамыту: Ұлттық гидрогеологиялық қызмет құрылды
Мемлекет басшысының тапсырмасына сәйкес Су ресурстары және ирригация министрлігінің жанынан «Қазгидрогеология» ұлттық гидрогеологиялық қызметі құрылды. Қазіргі уақытта Қызмет мамандары Қазақстан Республикасындағы бұлақтардың бірыңғай деректер базасын қалыптастыру аясында бұлақтарды зерттеу және түгендеу бойынша далалық жұмыстар жүргізіп жатыр.
Бүгінде Жамбыл облысындағы 585 бұлақтың орналасқан жері анықталды. Сонымен қатар қор және мұрағат материалдары негізінде еліміздің аумағындағы 2 772 бұлақтың картасы жасалды. Айта кетейік, су ресурстары тапшылығы жағдайында бұлақтар сумен жабдықтаудың қосымша көзі ретінде қарастырылады.
Мемлекет басшысының бірыңғай ақпараттық жүйе құру жөніндегі тапсырмасын орындау мақсатында Ұлттық гидрогеологиялық қызмет Су ресурстарының ұлттық ақпараттық жүйесіндегі «Жерасты суы» модуліне деректер енгізіп жатыр. Бұл жүйеде жерасты суына қатысты барлық мәлімет жинақталады.
Министрліктің Жерасты суы департаменті 2027-2040 жылдарға арналған жерасты суын кешенді пайдалану және басқару тұжырымдамасын әзірлеп жатыр. Қазіргі уақытта ведомствоаралық жұмыс тобы құрылып, сараптамалық талқылаулар өткізілді. Мемлекеттік органдар мен сала мамандарының ұсыныстары ескеріліп, ескертулер бойынша құжат пысықталды.
Тұжырымдама жерасты су ресурстарын басқарудың заманауи жүйесін қалыптастыруға бағытталған. Құжатты іске асыру жерасты суын игерудің тиімділігін арттыруға, елді мекендер мен экономика салаларын сумен ұтымды әрі тұрақты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар су қорын сақтау және толықтыруға ықпал етеді.
Келесі кезең – басталған жобаларды аяқтау және өңірлердің жауапкершілігін күшейту
Мемлекет басшысының су саласындағы тапсырмаларын іске асыру стратегиялық және нормативтік базаны қалыптастырудан инфрақұрылымды ауқымды жаңғыртуға және су ресурстарын басқарудың заманауи тетіктерін енгізуге көшті.
Қабылданған шараларды іске асыру кезеңінде су үнемдеу технологиялары қолданылатын суармалы жерлердің көлемі 543,5 мың гектарға жетті. Бес су қоймасы мен 1 458 шақырым каналдың реконструкциясы аяқталды. Ирригациялық инфрақұрылымды тазарту жұмыстарының көлемі айтарлықтай артты. Жаңа су қоймаларының құрылысы басталып, стратегиялық маңызы бар каналдарды жаңғырту жұмыстары қолға алынды.
Сонымен қатар саланың кадрлық әлеуеті нығайтылып, қызметкерлердің жалақысы арттырылып жатыр. Халықаралық ынтымақтастық кеңейіп, халықаралық қаржы институттарының қатысуымен жобалардың ауқымды портфелі қалыптасты.
Келесі кезеңнің негізгі міндеті – жоспарлы көрсеткіштерден нақты нысандарды уақытылы аяқтауға көшу және елдің су қауіпсіздігіне, ауыл шаруашылығына, экономикасы мен халқына тұрақты практикалық нәтиже қамтамасыз ету.