Бала қамы басты назарда

Мемлекет басшысы елдің ертеңі білім са­ласына тәуелді екенін бірнеше рет ес­керт­кен. Сондықтан балалардың жан-жақ­ты дамуына жағдай жасалуы керек. Қасым-Жомарт Тоқаев алғашқы Жол­дауын­да үш ауысымды және апатты мек­теп­тер мәселесін шешуді, қала мен ауыл мек­тептері арасындағы алшақтықты жою­ды тапсырды. Сондай-ақ Үкіметке бас­тауыш сынып оқушыларын тегін ыстық та­мақпен қамтамасыз етуді жүктелді. Заң­сыз активтерді қайтарудан түскен қар­жыны білім саласына жұмсау арқылы әлеу­меттік теңсіздікті қысқарту мін­дет­телді. Президент тапсырмалары жерде қал­­май, нақты заңдарға, ұлттық жобаларға ұлас­ты. 2019-2020 жылдары «Педагог мәр­тебесі туралы» заң қабылданды. Осы ке­зеңде мектептегі орын тапшылығын жою жос­пары дайындалды. 2022 жыл «Балалар жылы» деп жарияланып, саланың дамуына даңғыл жол ашылды. Сонымен қатар Қасым-Жомарт Тоқаевтың пәрменімен «Ке­лешек мектептері» жобасы жүзеге асы­рыла бастады. 2023 жылы Білім беру ин-ф­ра­құрылымын қолдау қоры құрылды. Ал 2024-2026 жылдары «Бір бала – бір ваучер» қа­ғидатына негізделген тиімді қаржы­лан­дыру тетігі енгізілді.

Жаңа мектеп – жайлы орта

2019-2026 жылдары Қазақстанның бі­лім жүйесіндегі ең басты міндеттің бірі мек­теп инфрақұрылымын түбегейлі жаңарту болды. Кейінгі жеті жыл ішінде 1,1 миллион оқушыға арналған 1 342 мек­теп салынды. Қарқынды құрылыс нәти­же­сінде үш ауысымды мектептер саны 5 есе, апатты мектептер саны 2 есе азайды. Жал­пы білім беру жүйесінде орын тап­шы­лығы 4 есе төмендеді. Бұл жұмыстарға ме­млекет қаржысы да, ірі бизнестің ин­вестициясы да тартылды.

Атап айтсақ, «Келешек мектептері» жо­басы аясында 460 мың оқушыға шақ­­талған 217 мектеп бой көтерді. Оның 84-і ауылда салынды. Жобаның арқасында үш ауы­сымды 54 мектептің, апатты жағ­дай­дағы 12 мектептің мәселесі шешімін тап­ты, 100-ден астам білім ошағында орын же­тіспеушілігі едәуір жеңілдеді.

Жемқорлардан қайтарылған қаржы есе­бінен 100 мыңдай оқушыға бағдар­лан­ған 90 мектептің құрылысы қолға алынды. Қазір осы 90 нысанның 83-і пайдалануға бе­рілсе, 7 мектепті жыл соңына дейін са­лып бітіру жоспарланған.

Әрине, 2019-2026 жылдары салынған мек­тептердің сапасы бұрынғы ғимарат­тар­дан әлдеқайда артық. Жаңа білім ошақтары ар­наулы пән кабинеттерімен, STEM-зерт­ханалармен, робототехника сынып­та­ры­мен, спорт залдарымен, шығармашылық алаң­дарымен түгел жабдықталған. Барлық жаңа мектепте ерекше қажеттілігі бар ба­лаларға пандустар мен лифтілер орна­тыл­ған, санитарлық тораптар бейімделген. Ба­лалардың қауіпсіздігін сақтау үшін цифрлық бейнебақылау, турникеттер, да­был батырмалары қойылып, заманауи ше­шімдер қолданылған.

Үйірме – үлкен мүмкіндік

Аталмыш реформалардың нәтижесінде қазір 3,5 миллион бала, яғни Қазақстандағы мектеп оқушыларының 90%-ы қосымша біліммен қамтылды. Үйірмелер желісі екі есеге жуық кеңейіп, 2024 жылғы 1 713-тен 2026 жылы 2 896-ға жетті. Соңғы үш жылда 26 мыңға жуық орынға шақталған 48 жаңа ны­сан пайдалануға берілді. Бұл орталықтар жас ұрпақтың спортпен, музыкамен, бей­нелеу өнерімен, робототехникамен жә­не IT-мен еркін шұғылдануына қажет. Жуыр­да Президент тапсырмасымен 100-ден аса оқушылар сарайы, 50-ге жуық балаларды сауықтыру орталығы ашылмақ.

Әлеуметтік әділдік қағидаты әсте ұмы­тылған жоқ. Бүгінде 2,2 миллион оқушы спорт секцияларына, шығармашылық үйір­мелерге тегін қатысады, оның 1 мил­лионға жуығы – ауылдағы балалар. Осы орайда қосымша білімге бөлінетін қар­жы­ның ашықтығын арттыратын «Бір бала – бір ваучер» жүйесі қалыптасқан. 

Былтыр маусым айында спорт, шығар­ма­шылық және қосымша білім бағыттарын бірік­тірген ваучерлік жүйе алғаш рет пи­лот­тық режимде 6 аймақта (Астана, Шым­кент қалалары һәм Қарағанды, Ақтөбе, Аты­рау, Қызылорда облыстары) іске қо­сыл­ды. Биыл бұл қатарға тағы 5 өңір (Абай, Ақмола, Жамбыл, Павлодар, Түр­кі­стан об­лыстары) кіріп, жоба респуб­ли­каның 11 ай­мағына таралды.

Қосымша білім алу үшін 770 мыңнан астам бала дербес ваучерге ие болды. Мем­ле­кеттік тапсырысты жырымдамай, ақ­ша­ны тікелей балаға беру жүйесі бюджет қар­жысын жылыстату фактілеріне тос­қауыл қойды. Цифрлық құралдардың кө­ме­гімен 38 мың заңбұзушылық анықта­лып, 2,9 миллиард теңге үнемделді.

Тегін ас – теңдік кепілі

Кейінгі жеті жылда оқушыларды те­гін ыстық тамақпен қамтамасыз ету сая­са­тының ауқымы кеңейіп, қамтылған ба­ла­лар саны 3,5 еседей көбейді. 2019 жы­лы ақысыз ас-су 495,1 мың оқушыға бұйыр­са, 2021 жылы бұл көрсеткіш 799 мың­ға таяды. Биыл тегін ыстық тамақ іше­тін оқушылар саны 1,7 миллионнан ас­ты. Қаржыландыру көлемі де бұрын-соң­ды болмаған деңгейге жетті: 2019 жылы мек­тептегі тамақтандыруды ұйым­дас­тыру­ға 14,9 миллиард теңге бөлінсе, 2021 жы­лы 31,8 миллиард теңге бөлінген. Ал 2026 жылы осы мақсаттағы қаржы көлемі 210 миллиард теңгені құрап, 2019 жылмен са­лыстырғанда 14 еседей ұлғайды. Бұл қара­жат оқушыларды тегін тамақ­тан­дыру­мен ғана шектелмей, асханалардың са­ни­тар­лық-гигиеналық жағдайын, ас мә­зі­рі­нің сапасын бақылауға да бағытталды.

Бүгінгі қамқорлық – ертеңгі даму

«2019-2026 жылдары жүзеге асқан өз­геріс­тер адам капиталын даусыз дамы­та­ды», – дейді сарапшылар. Дүниежүзілік банк пен ЮНИСЕФ-тің теориялары бойын­ша ерте жастан дұрыс тамақтану әрі жай­лы ортада оқу баланың зейінін ашып, ког­нитивті қабілетін жақсартады екен. Қа­зақстандағы реформалар ЭЫДҰ-ның озық тәжірибесіне толық сай келеді. Ма­мандар әсіресе қайтарылған активтерді мек­теп құрылысына жұмсау жұмыстарын үлгі тұтарлық әрекет деп бағалайды. ЮНИСЕФ зерттеулеріне сүйенсек, мек­тептегі тамақ­тандыру жүйесіне салынған әр­бір 1 доллар ұзақмерзімді перспективада эконо­микаға 7-ден 9 долларға дейін жана­ма пайда әке­летін көрінеді. Қысқасы, Пре­зидент Қасым-Жомарт Тоқаевтың білім саласын­дағы стратегиялық саясаты нақ­ты нәти­же­сін беріп жатыр.

Еркебұлан НҰРЕКЕШ