KazAID: өзіңде барды өзгеге бер

KazAID: өзіңде барды өзгеге бер

 

Донорлыққа апарар жол

KazAID  қазақстандық ха­лық­­аралық даму агенттігінің қыз­­меті – кедей елдердің да­муына ықпал ету үшін көмектесу. Яғни, өзге мемле­кеттерге қар­жылық, техникалық не басқа да көмек түрін ұйымдастырумен айна­лысады. Әлбетте, жағдайы бізден мүшкіл елдерге ғана. Бұл агент­тіктің құрылатыны туралы сөз қозғалғанына көп болды. Бірақ нақты шешім биылғы шілденің соңында қабылданды. «Ашық НҚА» порталында Пре­зи­дент жарлығы жобасы жа­рияланды. Осылайша, еліміздің мемлекеттік саяса­тының негізгі бағыттары белгіленді. 2021-2025 жылдарға арналған даму жобасы аясында енді көрші елдерге рес­ми көмек көрсетіледі. Жаңа жобаны қыркүйектің ортасына қарай іске қосу жос­парланып отыр. Жалпы, кедей елдерге көмек беру үрдісі халық­аралық тәжірибеде кеңінен та­рал­ған. Пайда болғаны да кеше не бүгін емес. Қолдан келгенше көмек беріп, бір-біріне қарасады. Мұның астарында әлем елдері арасында жағымды бейне қалып­тастыру жататыны белгілі. Қол­дан келген көмекті аямаған жөн-ақ. Десе де, дәл қазір Қазақ­станның Атымтай жомарт рөлін алғаны қаншалықты қисынға келеді? Әрі Мемлекет басшысы холдингтер  санын азайту керегін айтқан. Ендеше Сыртқы істер министр­лігінің бұл бастамасы Президент тапсыр­масына қайшы келіп отырған жоқ па? БҰҰ құ­рамында көмек беру­мен айна­лысатын жүздеген халық­аралық ұйым бар. Дегенмен соның сау­сақ­пен са­нарлығы ғана шын мә­нінде әлеу­меттік ахуалды реттеуге септі­гін тигізіп отыр.  Ал эконо­микалық жағдайы көңіл қуантпай тұрса да, Қазақстан донор-ел бей­несін біртіндеп қалып­тас­тырып келеді. Өйткені орта­азиялық аумақта мұндай бастама жасап отырған тұңғыш ел болып отыр­мыз. 2014 жылы құқықтық негізде «Дамуға ресми көмек беру туралы» заңға қол қойылып, ірге­тасы қаланған.   Айдос САРЫМ, саясаттанушы: 

Агенттік жұмысына қарсы шығу – таяздық

Жақында ғана сыртқы саясат доктринасы қабылданды. Оның ішінде сыртқы көмекті жиілету мәселесі қарастырылған. Пан­де­мияның кезінде мұндай қадам жасалғанына қатысты түсініс­пеушілік туындауы мүмкін. Бі­рақ  меніңше сыртқы сая­саттың негізгі үрдісі қоғам­ның ішінде қолдау тауып отыруы керек. Яғни, бүге-шүгесіне дейін бол­маса да, негізгі ұста­ным мен нақ­ты біздің досы­мыз бен қа­сы­мыздың кім екенін қазақ қо­ғамы дұрыс түсінуі ке­рек сияқты. Бұл ретте, Сырт­қы Іс­тер министрлігі тек сыртта емес, өз ішімізде де түсіндірме жұмыс­тарын дұрыс жүргізуі тиіс. Түрлі алаңға жиі шығып отырып, осы сияқты мәселелерді айтып оты­руы қажет. «Өз елімізде кедей­шілік барда басқаға несіне кө­мек­те­семіз» деген әңгімеге қа­тыс­ты айтарым, бұл таяздық деп ой­лаймын. Өйт­кені аталған ұйым құрылмай тұ­рып-ақ  Қа­зақ­­стан халық­аралық жағ­дайда көп еңбек атқа­рып, бітім­герлік опера­цияларға қаты­сып кел­ді. Айна­ламыздағы елдер­ге көмек­тесу – міндет. Міне, осын­­дай жұмысты жүйелеп, да­йын отыра­тын ұйым керек-ақ. Одан кейінгі екінші мәселе – біздің басқа елдердегідей кедей­шілік көріп отырғанымыз шама­лы. Даму жөнінен орта шептеміз. Еліміздің тұрақтылығы, тыныш­ты­ғы айналамызға тікелей байла­нысты. Пандемия кезінде бізге басқа елдер көмектескенде «рақ­мет­тен» басқа ештеңе айтпа­дық. Сол сияқты Ауғанстан, Тәжікстан сияқты елдерге техни­калық және басқалай көмек беруге араласуға міндеттіміз. Осы жағынан алған­да, жаңа құрылған ұйымның нақты тұжырымдамасы болуы керек деп есептеймін. Оның ішін­де қай елдерге, не себепті қолдау білдіріп жатқанымыз айқындалуы тиіс. Осындай үлкен жұмыстарда  аймақты интегра­цияны есте ұстау керек. Бұл – болашағымыз бен қауіпсіз­дігіміздің мәселесі. Сон­дықтан ТМД не басқа елдерден гөрі, Ортаазиялық интеграциялық жоба қажет. Болашақта осы ай­мақта көшбасшы болудың құны – бүгін осындай қолдау көрсету. Байқасаңыздар, соңғы кездері АҚШ пен 5 Орта Азия елі, Қытай мен 5 Орта Азия елі деген сынды «5+» жобалар көбейіп кетті. Бұл аймақта сөзсіз екі көшбасшы бо­лады. Ол – Қазақстан мен Өз­бекстан. Енді сол көшбас­шы­лардың өзінен кедейлеу көр­ші­леріне көмектесуі қалыпты. Әрі жобаның аясында тек ақша тарату көзделмейді. Ал енді офшор­ға жол ашуы мүмкін дегенмен келіс­пеймін. Себебі агенттік – есеп­шоты бар, Қаржы министрлігі мен Есеп комитеті сынды ведом­стволардың қадағалауында бола­тын мемле­кет­тік ұйым. Мұн­дай пікірді саясаттан, дипло­матиядан хабары жоқ адамдар айтады деп ойлаймын. Қазақстан қоғамы үшін сырт­қы саясат жұмбақ дүние болмауы тиіс. Егер түсіндіру жұмыстарын жүргізетін болса, «Ауғанстанның бізге не керегі бар» деген сияқты әңгі­мелер айтылмас еді. Бұл бастаманы ішкі және сыртқы қауіпсіздік мәселесі деп қарау керек. Айталық, көпқабатты үйде тұрасыз. Бір қабатта он көрші болса, оның бірі – кедей, бірі – бай, бірі  нашақор болуы мүмкін. Кедей көршіңіз тұз сұраса, бермей отырмайсыз. Немесе нашақор болса, полицияға жүгінесіз. Өйт­кені одан төнер қауіп бар. Агент­тіктің құрылу мақсаты сол – болашақ пен қауіпсіздікті қамта­масыз ету. Қазіргі таңда біз үшін ең үлкен мәселенің бірі – Ауған­стан. Ол жарылса, бізге қиын болуы мүмкін. Кезінде бір-екі террористің бір қаланы күні бойы «дірілдеткені» есіңізде болар? Сон­дықтан бізге ұнасын, ұнама­сын басқа елдерге көмектесу – қауіпсіздігіміз бен тыныш­тығы­мыздың мәселесі.   Әлкей МАРҒҰЛАН, саясаттанушы:

Дәл қазір қолға алынуы тиіс бастама емес

Агенттік құрылғанда ол жерде екі басым бағыт болған. Бірін­шісі – Қазақстан шекарасы периметрі шеңберіндегі көрші­лермен қарым-қатынасты кү­шейту. Екін­шісі – шетел мемле­кеттерімен саяси, эконо­микалық, білім, ғылым, мәдениет, қоғамдық байланысты жаңа деңгейге көте­ру. Әрине, ұлттық компания ашып, оның бюджетін бөлу оңай-ақ. Бірақ бұл жердегі мәселе KazAID-тің болашақта көршілес елдерге қандай деңгейде көмек көрсетіп, соның нәтижесінде ол ел­де­гі әлеуметтік жағдайды көте­ре ала­тынымызда. Сонымен қоса, осы арқылы Қазақстанның көмек беруші ретінде имиджін қан­ша­лықты қалыптастыра ала­тыны да маңызды. Міне, осыны зерт­теуіміз қажет деп есептеймін. Ал жалпы алғанда, кедей елдерге көмек беру – «жұмсақ» саясатты іске асыру­дың құралы. Бірақ аталған ұйым өз стратегиясында қандай дәре­жеде нақты праг­матикалық мақ­саттарды жүзеге асыруды көздей­ді? Осы жағына баса мән беруіміз қажет. Егер жай ғана имидж үшін жасалып, берген 4 тонна ұны мен 10 млн долларды көрсете беретін болсақ, одан оңтайлы әсер бол­майды. Әлбетте, еліміздің гумани­тарлық көмек көрсетуге әлеуеті жететінін көр­сететін имидж қа­лып­тастырады. Дегенмен бізге ұзақмерзімді стра­тегияға назар аударған дұры­сырақ. Қарап отырсақ, 29 жылда 500 млн доллардай көмек көрсе­тіппіз. Мүмкін, расымен сол кө­мектің бәрін жүйелейтін институт болуы тиіс шығар. Бірақ дәл қазір ол қаншалықты қажет? Тағы бір айта кететін жайт: өзіміздегі әлеуметтік міндет­теме­лерді толық атқармай жатып, сырт­қа беру дұрыс па – осыны ойлану керек. Айтпағым, біз берген көмек қаншалықты пай­далы болады? Біз оны тек аты­мызды шығару үшін бермейміз. Мақсаты бойынша, ол көмек кедей елдің әлеуметтік жағдайын көтеруге септігін тигізуі тиіс. Ал егер одан еш пайда болмаса, «қайыр­ға берілген ақша болғаны ма» деген заңды сұрақ туады. Себебі бұл ұлттық компа­ния мем­лекет бюджетінен құры­лып отыр. Яғни, біз бен сіздің салығымыздан жиналады. Ендеше салығымыз қаншалықты дұрыс жұмсалады? Әбден мән беретін мәселе. Ме­ніңше, Қазақ­станның қазіргі эко­но­микалық ахуалы сыртқа көп ақша шашатындай жағдайда емес. Егер ішімізде бәрі жақсы болып жатса, көрші мем­лекеттерге кө­мек бергеніміз дұ­рыс. Өйткені бола­шақ­та су мәселесінен бастап энергетикаға дейін аймақтық деңгейде шеші­леді. Сол тұрғыдан алғанда, жағ­дайы жетіп тұрған көшбасшы елдің көмектесуі моральдық жауап­­кершілік іспет­тес болар еді. Бірақ пандемия жағдайында дамыған елдердің өзі глоба­лизм­нен ұлттық мүдделерді жоғары қоюға көшіп жатқан кезде бұл бастаманы қазір қажет деп ойла­маймын.   Түйін:   Қазақстан біреуге – донор, біреуге – реципиент. Салыс­тыр­малы түрде өзінен кедей елге көмек беруі заңды. Сол жұмысты жүйелі түрде жүргізетін ұйымның бекітіл­гені де дұрыс. Бірақ толық­­тай республикалық бюджет­тен қаржы­ландыратын ұйымның жұмысын алға сүйреу үшін бө­лінетін қаржы бұрын жоспарда болмаған. Демек, халық салығына «көз тігетін» тағы бір ұйым дүниеге келді деген сөз. Бұл бастаманы елдегі жағдай тұ­рақталғанын күтпей, тездетудің қажеті қанша? Кейінге шегеріл­мейтін жедел істен жағымды әсер болса болғаны.  

Жадыра АҚҚАЙЫР