Осыдан бір ай бұрын Aikyn.kz сайтында «Кемертоғандағы археологиялық нысандар қалай жойылып кеткен?» деген тақырыппен көлемді мақала жарияладық. Мақалада еліміздегі «қара археологиядағы» жайттардан бастап, археологиялық нысандардың орнына тұрғын үй салу мәселесін де қозғадық.
Соның бір мысалы – осы Алматы облысы, Қарасай ауданы, Іргелі ауылдық округіне қарасты Кемертоған ауылындағы жағдай. 2021 жылдың 2 қыркүйегінде UCL сайтында Central Asian Archaeological Landscapes (CAAL) жобасы аясында жарияланған «Urban Expansion and Kurgan Loss in Almaty, Kazakhstan» деп аталатын зерттеуде Кемертоғанда 2014-2021 жылдар аралығында 100-ге тарта қорған болғаны және оның үстіне еш ескертусіз, заңдық талаптарды сақтамай, тұрғын үй салынғаны жазылады. Бірақ бұл жерде қазір 250 тұрғын үй тұрғызылған және 300-ге жуық жер телімі бар.
Бұны кім және қалай істегені белгісіз. Бір белгілісі тек – мәдени мұрамызды сақтамайтынымыз, оны жеке мақсатта пайдаланатынымыз. Осы мәселені қозғап, Алматы әкімдігіне, Бас прокуратураға, тіпті қатысы болып қалар деп (себебі UCL жазған зерттеуде нақты қай жер екені айтылмаған еді) Алматы қаласы әкімдігіне ресми сауал жолдадық. Бірақ олардың ешбірінен мардымды жауап алмадық. Сауалымызға тек Қарасай ауданының сәулет және қала құрылысы бөлімі жауап берді. Аталған бөлімнен «2014 жылы да, одан кейін де ауылдың бас жоспарын жасаған кезде ешқандай археологиялық нысан болмады» деген жауап алдық.
Бірақ Лондон университеті колледжі (UCL), Археология институтынан, дәлірек айтсақ, Central Asian Archaeological Landscapes (CAAL) жобасының командасы Aikyn.kz сайтында жарияланған мақаланы оқып, оған қатысты өз жауабын да берді. Жоба үйлестірушісінің сөзінше, 2014 жылға дейін бұл жерлерде тарихи қорғандар болғаны ғылыми дәлелденген. Әрі жергілікті әкімдіктің «жауабын» жоққа шығарды.
«2021 жылдың 2 қыркүйегінде UCL сайтында Central Asian Archaeological Landscapes (CAAL) жобасы аясында жарияланған «Urban Expansion and Kurgan Loss in Almaty, Kazakhstan» зерттеуі бойынша сұрауыңыз үшін алғыс айтамыз» дей келе, зерттеуде қолданылған әдістемені түсіндіруге әрі мақалада ұсынылған деректерге қатысты сұрақтарға жауап беретінін мәлімдеді.
CAAL жобасы
Жалпы CAAL жобасы (Central Asian Archaeological Landscapes) – Орталық Азияның археологиялық нысандарын анықтау, құжатқа түсіру мен цифрлық картографиясын жасайтын халықаралық бастама. Бұл жоба Arcadia Fund қорының қаржыландыруымен және UCL-дің Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан, Өзбекстан және Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының ұлттық археологиялық ұйымдарымен бірлесіп жұмыс істейді.
Жобаның негізгі мақсаты – архивтік материалдарды, заманауи қашықтан зондтау технологиялары мен геоақпараттық жүйелерді пайдалана отырып, аймақтың археологиялық ескерткіштерінің жүйеленген картографиялық дерекқорын құру.
Қолданатын әдістер
Жоба аясында қандай ғылыми әдістер қолданылатынын PhD, Қазақстанның ізгі ниет елшісі, UCL CAAL жобасының үйлестірушісі, Қазақстан Республикасының ЮНЕСКО және ИСЕСКО істері жөніндегі Ұлттық комиссиясының мүшесі Дмитрий Воякин айтып берді:
1. Спутниктік талдау мен қашықтан зондтау
Археологиялық нысандарды анықтау үшін жоғары сападағы спутниктік суреттерді (Google Earth, Bing Aerial, ESRI) пайдалану.
Урбанизация басталғанға дейінгі нысандарды тіркеуге мүмкіндік беретін, американдық спутниктерден алынған CORONA (1960–1972 ж.) тарихи суреттерін қолдану.
Қазіргі спутниктік деректерді архив суреттерімен салыстыру археологиялық нысандардың жоғалып бара жатқанын анықтауға мүмкіндік береді.
2. Геоақпараттық модельдеу (ГИС)
Археологиялық нысандардың қазіргі жағдайын, қауіп пен тәуекел деңгейін қамтитын цифрлық карталарды жасау.
Археологиялық деректерді тарихи карталармен және спутниктік суреттермен картографиялық салыстыру.
3. Архивтік және тарихи зерттеулер
Қорғандар мен басқа да археологиялық нысандар тіркелген кеңестік топографиялық карталарды (1:100 000 және 1:50 000) талдау.
Кеңестік кезеңдегі археологиялық экспедициялардың деректерін, жарияланымдар мен архив құжаттарын пайдалану.
«Бұл әдістер жоғалған археологиялық нысандарды объективті түрде анықтауға мүмкіндік береді», – деп түсіндірді Дмитрий Воякин.
Кемертоған ауылындағы зерттеу нәтижесі
«Urban Expansion and Kurgan Loss in Almaty, Kazakhstan» зерттеуі урбанизацияның Алматы маңындағы археологиялық мұраға, соның ішінде Кемертоған ауылына (Алматы облысы, Қарасай ауданы, Іргелі ауылдық округіне қарайды) әсерін талдауға бағытталған.
Археологиялық нысандардың бар екені қалай анықталды?
Google-дің архивтік спутниктік суреттерінің салыстырмалы талдауы Кемертоған ауылында бұған дейін көрінген археологиялық нысандардың сақталмағанын растады. Демек бұл оның урбанизация барысында жойылғанына меңзейді. Алайда тарихи карталар мен архивтік суреттерді мұқият зерттеу барысында кейіннен жоғалып кеткен қорғандардың белгілері анықталды.
«Жоғалған нысандардың нақты орналасуын анықтау үшін ГИС-картографиялау мен модельдеу әдісі қолданылды. Тарихи дереккөздер мен археологиялық тізімде тіркелген археологиялық нысандар қазіргі географиялық координаттарға сәйкес келеді. Сөйтіп бұл олардың бастапқы орналасуын анықтауға мүмкіндік берді. Google спутниктік суреттерін пайдалана отырып, ландшафт динамикасын талдау (2014 жылғы 3 мамыр мен 2021 жылғы 30 сәуірде түсірілген суреттерді салыстырдық) 2014-2021 жылдар аралығында қорғандардың жоғалғанын көрсетті. Қорғандардың жойылуына басты себеп – құрылыстың қарқынды түрде көбеюі, соның ішінде тұрғын үй құрылысының кеңеюі.
Сонымен қатар қосымша дәлел архивтік және тарихи деректерді зерттеу барысында алынды. Кеңестік топографиялық карталар осы аймақтағы қорғандардың зиратын тіркеген. Бұл олардың ХХ ғасырда болғанын растайды. Кемертоған ауданында тіркелген археологиялық қазбалардың қазір «болмауына» қарамастан, бұл нысандар құрылыс барысында тиісті ғылыми тіркеусіз жойылған. Сондықтан олар қазіргі ресми тізімде жоқ», – дейді археолог Дмитрий Воякин.
Жергілікті билік органдарының мәлімдемесіне қатысты пікір
Алматы облысы Қарасай ауданының әкімдігі Кемертоғанда археологиялық ескерткіштер ешқашан болмағанын мәлімдесе де, ғылыми тұрғыдан бұл жайтқа фактілер келтірілмеді.
UCL Археология институты:
1. Ресми археологиялық қазбалардың болмауы археологиялық ескерткіштердің жоқ екенін білдірмейді
Көптеген археологиялық нысан спутниктік суреттер мен археологиялық есептерде тіркеледі, бірақ ресми есеп жүйесінде әркез тіркеле бермейді. Қорғандар жергілікті маңызы бар ескерткіштер тізіміне немесе алдын ала есепке алу тізіміне енгізілгенге дейін жойылып кетуі мүмкін еді.
2. Спутниктік суреттер анализі қорғандардың жоғалып кеткенін растайды
2014 жылғы 3 мамыр мен 2021 жылғы 30 сәуірдегі Google архивтік спутниктік суреттерін салыстыру нәтижесінде, бұрын қорғандар болуы мүмкін аумақ белсенді құрылыс салдарынан айтарлықтай өзгерістерге ұшырағаны анық көрініп тұр. Бұл талдау археологиялық нысандардың құрылыс басталғанға дейін болғанын, бірақ урбанизация процесінде жойылғанын көрсетеді.
3. Археологиялық зерттеулер жүргізген фактілер
Деректерге сәйкес, осы аймақтағы 95 қорғанның 20-сы археологиялық тұрғыдан зерттелген. Қазба жұмысының сапасында да айтарлықтай өзгеріс байқалды. Үлкенірек әрі көзге көрініп тұрған қорғандар жер қазатын зертхана мамандарының еңбегін пайдалану арқылы зерттелген. Топырақ үйінділері мен қазба жұмысының сызығы да көрсетілген. Ал кішігірім қорғандардың қазба жұмысында бульдозердің терең ізін байқауға болады.
4. Қорғандар тиісті археологиялық бақылаусыз құрылыс барысында бұзылуы мүмкін
Жүйелі археологиялық зерттеулер жүргізілмейінше, қорғандардың толық жойылғанын немесе олардың элементі қазіргі құрылыс қабаттарының астында сақталғанын дәл анықтау мүмкін емес.
Сонымен қатар, Д. Воякиннің сөзінше, ғылыми-әдістемелік тәсіл мен Қазақстан Республикасының заңнамасына (Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы, 2019 жылғы) сәйкес, құрылыс басталғанға дейін шаруашылық игеру аумағы археологиялық нысандардың бар-жоғын анықтау үшін зерттелуі керек әрі анықталған жағдайда кешенді археологиялық зерттеулер жүргізілуі қажет еді. Табылған археологиялық ескерткіштердің шекарасы мен қорғау аймағын сақтау қажет екенін ескере отырып, аумақты игеру жобасы өзгертілуге тиіс болған.
«Сонымен ғылыми талдау археологиялық нысандардың Кемертоған аймағында болуы мүмкін екенін және урбанизация нәтижесінде жоғалғанын растайды. Археологиялық деректерді, спутниктік суреттерді талдау мен жүргізілген қазба жұмысы туралы ақпаратты ескермей, олардың барлығын жоққа шығару ғылыми негізге жатпайды. Шындап келгенде, Қазақстан Республикасы – мәдени мұраға бай ел! Қазақстан мәдениетінің байлығы арасында археологиялық нысандар ерекше орын алады. Олар – әлемге әйгілі сәулет ескерткіштерімен қатар, ұлттық мақтаныш пен мемлекеттің туристік әлеуетінің негізі», – дейді ол.
Кемертоғанда қай дәуірдің мұрасы болуы мүмкін еді?
Археологтың айтуынша, ғарыштық түсірілімдер Кемертоғанның археологиялық ескерткіштері сыртқы морфологиялық белгілеріне қарай ерте темір дәуіріне, тіпті ортағасырлық дәуірге жатуы мүмкін. Бірақ толық қазба жұмысының жүргізілмегеніне байланысты нақты болжам айту қиын екенін айтады.
«Археологтар бұл аумақта қола дәуірінің жерлеу орындарының табылу ықтималдығын да жоққа шығармайды. Алматы маңындағы жерлеу орындары туралы айтқанда, олар ежелгі қоғамдардың мәдени, әлеуметтік және діни дәстүрлерін бейнелейтін артефактілердің бірегей қоймалары екенін толық сеніммен айтуға болады. Бұндағы заттар өткенге көз жүгіртуге, ата-бабаларымыздың көзімен әлемді көруге, олардың тұрмысын, сенімдерін және о дүниеге деген көзқарасын түсінуге мүмкіндік береді», – археолог Д. Воякин.
Алматыдағы 8 тарихи қала
Оған қоса сарапшының сөзінше, XIX ғасырдың соңында белгілі ресейлік шығыстанушы В.В. Бартольд Алматы аумағында ірі қаланың бар екенін атап өткен. 1894 жылы ол (В.В. Бартольд) сәулетші В.П. Гурдэмен бірге ежелгі қоныстың қирандыларын зерттеген. Кейінгі жылдары өлкетанушылар, мысалы, В.Д. Городецкий және Б.Н. Дублицкий Алматы аумағында бірнеше ортағасырлық қалашықтардың бар екенін тіркеген. Бұл пікірді археолог Д. Воякин де қуаттап отыр. Ол осы Алматы аумағында ірі 8 тарихи қаланың болғаны нақты деп отыр. Кәсіби маман тек олардың инфрақұрылымдық нысандардың құрылысының кесірінен зерттелмей, тіпті қайда екені белгісіз болып қалғанына қынжылады.
Сөздің түйіні
Сонымен CAAL жобасы аясында жүргізілген зерттеу Кемертоған ауылының маңында қорғандардың бар екенін әрі олардың "жоғалған", соның ішінде жерді игеру барысында жойылғанын ғылыми түрде растап отыр. Себебі бұл жерде қазір 250 тұрғын үй тұрғызылған және 300-ге жуық жер телімі бар. Ендеше бұл істің анық-қанығын алдағы уақытта Бас прокуратура мен Алматы облысының әкімдігі зерттеп, егер аталған аумаққа ешқандай ғылыми негізсіз «рұқсат» берілсе, кінәлілер жазасын алатын шығар деп сенеміз. Бірақ бұған қатысты ешқандай шара қолданылмаса, күні кеше Ұлттық құрылтайда Президенттің «Ғылыми зерттеулер жүргізу, тарихи ескерткіштерді қалпына келтіру, археологиялық қазба жұмыстарын жандандыру» туралы айтқан сөзі өкінішке қарай ескерусіз қалып отырғанын анық байқаймыз...