Құқық қорғау органдары таратқан ресми деректерге жүгінсек, өңірде жыл сайын 600-ден астам қылмыстық құқықбұзушылық дәл осы алкогольдік ішімдік ішкен адамдардың қолымен жасалған.
Дүкендер жиі заң бұзады
Айтыла-жазыла жауыр болған түйткілді тақырып, Ақмола облысының өңірлік кәсіпкерлер палатасында «Заң және тәртіп» қағидасы бойынша өткен жиынында көтерілді. Облыс прокурорының орынбасары Марат Бақтыбекұлының айтуынша, құқық қорғау органдарының қарауына түскен қылмыстардың басым бөлігі негізінен жазылмас қағидаға айналған бір сценарий бойынша өрбиді.
– Қылмыстық істердің басым бөлігінде бір қалыптан өзгере бермейтін «түнде барып арақ сатып алды, содан кейін қылмыс жасалды» деген үйреншікті тұжырымдар жиі кездеседі. Бұл орайда алкоголь қылмыскерді ақтамайды және оны жауапкершіліктен де босатпайды. Алайда көп жағдайда құқыққа қайшы әрекеттер тізбегін бастайтын негізгі түрткіге айналады, – дейді Ақмола облысы прокурорының орынбасары Марат Бақтыбекұлы.
Расында да, адамды азғындайтын алкогольді ішімдік қылмыскерді ақтамайтыны рас. Бірақ бұл талай трагедияның триггеріне айналғанын айтпасқа болмайды. Бұл орайда түн жарымында алкогольді ішімдіктерді сатқан сауда нүктелерінің де үлесі кем емес. Облыс орталығында «Заң және тәртіп» идеологемасын ілгерілетуге арналған айтулы кездесуде осы сауалдың салмағы анық сезілді. Прокуратура өкілі ресми түрде келтірген деректер бойынша, облыста бүгінде 3 200-ден астам дүкеннің алкоголь сатуға лицензиясы бар болып шықты.
– Биыл заңсыз сату фактілері үшін 289 кәсіпкер әкімшілік жауапкершілікке тартылған. Оның 200-ге жуығы алко- гольді белгіленбеген уақытта сатқаны үшін айыппұл арқалады. 28 кәсіпкер бір жыл ішінде қайтадан заң бұзған. Мәселен, тек бір күн ішінде, дәлірек айтқанда, сағат 21.00-ден 21.15-ке дейін-гі аралықта ғана 22 бизнес субъектісі жауапкершілікке тартылды. Заңбұзу-шылықтардың басты себептері – сату-шылардың салғырттығынан, қызметкер-лердің шамадан тыс жүктемесінен немесе техникалық шектеулердің жоқтығынан туындап жатады. Бұл орайда заңбұзушылыққа сатушылар жол бергенімен, жауапкершілік заңға сәйкес кәсіп иелеріне артылып жатады, – дейді аға прокурор Айым Алтай.
Прокуратураның ұсынған шешімі – «ақылды» кассалық аппараттары. Яғни, белгілі бір уақыттан кейін жүйе автоматты түрде алкоголь өнімдерін өткізуді бұғаттайды. Сатушы қанша тырысса да, «алкогольді ішімдіктерді» сата алмайды. Облыстық прокуратура өкілінің бұл ұсынысын облыстық полиция департаментінің өкілі де қуаттады. Полицияның қоғамдық қауіпсіздік басқармасы басшысының орынбасары Ерболат Хусаиновтың айтуынша, түнгі уақытта алкоголь сататын тәулік бойғы дүкендер қоғамдық тәртіпке тікелей әсер етеді.
– Өкінішке қарай, жалпы құқықбұзушылық азайғанымен, ауыр қылмыстар саны артып отыр. Оның басым бөлігі түнде, масаңдық жағдайында жасалады. Көшедегі қылмыстардың 40 пайыздан астамы да ішімдіктің салдарынан болып отыр. Ең алаңдатарлығы – қылмыстардың географиясының кеңейіп бара жатқандығы. Көкшетау, Степногорск, Қосшы, Атбасар және Бурабай аудандарында ауыр және аса ауыр қылмыстардың 77 пайызы шоғырланған өңірлер болып отыр. Бұл жай ғана картадағы нүктелер емес, бұл – әлеуметтік шиеленістің нақты ошақтары. Алкогольді ішімдіктің адам өліміне әкеліп соққан оқиғаларының бірі – Бурабай ауданында егде жастағы әйелдің жауыздықпен өлтірілуі. Тергеу мәліметіне сай, қылмыскер сол түні қылмысқа дейін және қылмыстан кейін екі мәрте алкоголь сатып алған, – дейді Ерболат Құсайынов.
Полиция жеке бизнестің күзетшісіне айналды
Жақында болған Балкашино ауылындағы, Көкшетауда дәмханада, сондай-ақ Қосшы көшесінде болған кісі өлтіру, жаппай төбелестер, ауыр дене жарақаттарының бәрінің артында «ішімдік» деген ортақ белгі тұр.
– Былтыр көңіл көтеру орындарынан 800-ден астам шақырту түскен. Салдарынан, полиция жеке бизнестің күзетшісіне айналып барады десек артық айтқандық емес. Жастар ішімдікке салынып бара жатқаны – үлкен трагедия. Ал біздің міндет – осымен күрес, – деп толықтырды Ерболат Хусаинов.
Алайда «бұл трагедияның алдын алуға нақты қандай тосқауыл қойылып отыр?» деген заңды сауал туындайды. Полиция өкілдерінің өкініші – айыппұл да, лицензиядан айыру да кейбір кәсіпкерлерге еш әсер етер емес. Бұған дәлел, былтыр заңсыз алкоголь сату фактілері 20 пайызға артса, биыл қаңтарда тағы 53 пайызға өсім тіркелген.
Әрине, бұл орайда бизнес те өз уәжін алға тартады. «Айыппұлды сатып алушыға салу керек» дейтіндер де бар. Бірақ прокурорлардың пайымынша, бұл түнгі сауданы мүлде бақылаусыз қалдырады. Себебі сұраныс бар жерде ұсыныс та табыла береді. Ал жас шамасын анықтау мәселесіне келсек, кәсіпкерлер «құжатты телефондағы суретпен көрсетеді, оны қолдан жасау оңай» дейді. Бұған жауап ретінде құзырлы органдар сатып алушыға мемлекеттік қызметтер порталын сатушының көзінше ашқызуды ұсынады.
Жиын барысында көптеген кәсіпкер «ақылды» жүйелерді орнатуға дайын екендерін білдірді. Мұндай құрылғылар тек түнгі сатуды шектемей, тауар есебін жүргізуді де жеңілдетпек. Жүйе қаржыны бақылауға көмектесіп, персонал жұмысын қадағалайды. Демек, бұл тек әлеуметтік жауапкершілік емес, бизнес тиімділігін арттыратын құрал болғалы отыр.
Кездесу соңында Көкшетаудағы Өңірлік кәсіпкерлер палатасының директоры Ерқанат Мұсылманбек пен облыс прокурорының орынбасары Марат Бақтыбекұлы ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды.
Жиын барысында кәсіпкерлерді тағы бір мәселе алаңдататыны байқалды. Парламент қабырғасында алкогольді тек мамандандырылған дүкендерде сату және сату уақытын кешкі 20:00-ге дейін қысқарту туралы ұсыныстар айтылған. Егер бұл шектеулер қабылданса, үй жанындағы шағын дүкендер табыс көзінен мүлде айырылуы мүмкін. Әлеуметтік маңызы бар тауарларға 15 пайыздан артық үстемеақы қоя алмайтын жағдайда, алкоголь сатудан түсетін пайда – олардың басты тіршілік арқауы.
Яғни, күрмеуі шырмалған түйіннің де түп-төркіні осында жатқан сияқты. Бір жағында – қоғамдық қауіпсіздік, қылмыс статистикасы мен жастардың болашағы тұрса, екінші жағында – шағын бизнестің өміршеңдігі жатыр.
Абзал АЛПЫСБАЙҰЛЫ,
Ақмола облысы