Мұхтар Құл-Мұхаммед, заң ғылымының докторы, профессор, академик: Алаш пен жапон арасы

Ресей империясы ғасыр басында үлкен Үндістанға бастайтын кілт пен қақпа ретінде қарастырылған Қазақстан мен Орта Азияны отарлауды аяқтайды. Бұхар әмірлігі мен Хиуа хандығы дербестігін сақтағанымен, экономикалық жағынан түгелдей Ресейге тәуелді еді. Сол замандағы ең алпауыт империя – Ұлыбритания мен Ресей бодандығына түскен елдер арасындағы буферлік аймақ саналатын ауған жеріне басып кіруге жүрегі дауаламаған орыс әскерлері осы күнгі Тәжікстан тұсынан тізгін тартады.

Ежелгі парсы жұрты да ұзақ жылдар бойы Ресей империясының көзін ар­бау­мен болды. Әуелі 1804-1813 жылдарда басталып, кейін 1826-1828  жылдарда шегіне жеткен екі бірдей орыс-парсы соғысының нәтижесінде озбыр орыс им­периясы Кавказ жұртын түгел жаулап, Туркманчай шартына сәйкес отарлық шекара шепті айқындайды. Осылайша, ежелгі түркі-мұсылман жұртындағы үл­кенді-кішілі хандықтар мен әмір­лік­терді басып алып, түстікті отарлауды тау­ысқан соң жемсауы бүлкілдеген оз­быр Ресейдің назары Қиыр Шығысқа ауады.

Орыс-жапон соғысы кеңес тарих­шы­лары жабыла жазғандай, жапон им­периализміне тұтқиылдан  жасалған соғыс болған жоқ. Ресей бұған жылдар бойы қапысыз даярланды. Әуелі дін қар­ын­дастығын алға тартып, Еуропа жұртшылығымен ауызбірлікті күшейтті. Ымыраласу, ықпалдасу бағытындағы үлкенді-кішілі шарттарға қол қойылды. Мэйдзи реформасынан кейінгі аз ғана уақыт ішінде экономикасы мен әскери күш-қуатын әлденеше есе арттырып, Қиыр Шығыстағы ең қуатты державаға айна­лған Жапонияның әр қадамын аң­дып, тыңшылық пен барлауды күшейтті.

Жапония 1894-1895 жылдардағы жапон-қытай соғысының нәтижесінде Қытайды тас-талқан етіп жеңіп, Корея­мен бірге Қытайдың солтүстік-шығыс­ындағы Манжурияны қоса жаулап, осы өңірге үнемі  көзінің құртын салумен болған  Ресейдің өзіне қауіп төндіреді.

Император екінші Николайдың жазбалары мен хаттарына қарап, оның жапондармен соғысқа 1900-1901 жыл­дарда-ақ дайындала бастағанын аң­ғарамыз. Бүлікке ілік іздеген екі жақтың қарым-қатынасы барған сайын ушығып, әуелі жапон әскерлері 1904 жылы Порт-Артурды басып алады. Олар мұнымен де тоқтамай, 1905 жылы Мукден (осы күнгі Қытай жеріндегі Шэньян қаласы) түбінде орыстарға ойсырата соққы беріп, Цусима теңіз шайқасында өзінен ондаған есе үлкен Ресейдей алып им­перия­ның теңіз флотын тас-талқан етіп жеңеді. Орыс-жапон соғысын сырт­тай бақылап отырған алпауыт мемлекеттер оның әлемдік геосаясатқа зор ықпал жасайтын қорытындысынан барынша өз мүдделерін қорғап бақты.

АҚШ пен Ұлыбритания үшін Ре­сейдің күш алып, Еуропаға қауіп төн­діруі қажет емес еді. Олар Корея мен Қытайды тізерлетіп, Ресейге ауыз салған Жапония­ның Азияны жеке-дара билеп-төстеуге ұмтылған озбырлығынан да қатты сес­кенді. Мұның соңы АҚШ-тың арағай­ындығымен 1905 жыл­дың 25 там­ыз­ында «Портсмут бейбіт келісімінің» жасалып, оның нәтижесі бойынша орыстар ұзақ жылдарға жалға алып келген Ляодун түбегі, Порт-Артур мен Дальян порттары, сондай-ақ Ресей сал­­ған Оңтүстік-манжур теміржолы және Сахалиннің оңтүстігі түгелдей жапондар иелігіне өтеді. Осылайша, XX ғасыр басында жер көлемі шағын, халқының саны шамалы болса да шымыр жаңғақтай мықты, аз ғана уақыт ішінде орасан зор техникалық және техноло­гиялық жетістіктерге қол жеткізген Жа­пония сияқты азиялық жолбарыс әлем тарихының төріне қарай озды.

ХІХ ғасыр бойына Орта Азия мен Кавказдағы әлемдегі өнеркәсіптік рев­олю­циядан шет қалып қойған шағын мемлекеттерді қанды қырғынмен жау­лап, орыс қаруының жеңімпаздығы жөнінде миф қалыптастырып үлгерген алып Ресейдің алақандай Жапониядан оңбай жеңілуі жалған аңызға өлердей сеніп келген орыс мұжығының ашу-ыза­сын туғызып, кеңестік тарих ғылымы мен оқулықтарда әсіре насихатталған «бірінші орыс революциясын» туғызды. 

                                                                          Жас Мұхтар Әуезов

Бүкіл әлем бұрын артта қалған, жа­бық ел санатындағы Жапонияның табыстарына таң-тамаша болып, оның экономикасы, әскери күш-қуатымен қатар тілі, байырғы мәдениеті мен өнерін де зерттей бастады. Солардың қатарында Мәскеу мен Петербордың және Ресейдің аса үлкен университеттері мен жоғары оқу орын­дарында білім алған Алаш қайраткерлері де болды.

Жапон жұртын әлемдік өркениет биі­гіне көтерген «Мэйдзи реставрациясы» деген қандай реформа еді? Енді осының тарихына да аз-кем тоқталып өтейік...

Мэйдзи реформасы – әлем ғалымдары тарапынан жан-жақты зерттелген құбылыс. Белгілі жапонтанушы ғалым, Гарвард уни­верситетінің профессоры Эндрю Гор­­донның (Andrew Gоrdon) «Жапонияның жаңғыру тарихы: Токугава заманынан бүгінге дейін» (A modern history of Japan: from Tokugawa times to the present) атты еңбегі АҚШ-та қатарынан төрт рет басыл­ып, әлемнің бірқатар тіліне аударылды. Бұл зерттеу Жапонияда мойындалып, авторға мәртебелі сыйлық та берілді. Тағы бір америкалық жапонтанушы, Йель университетінің профессоры Джон Уитни Холлдың (John Whitney Hall) «Жапония: арғы тарихтан бүгінге дейін» (Japan: from prehistory to modern times) атты моногра­фиясы да әлемдік жапонтанушылар та­ра­пынан жоғары бағаға ие болды. Бұл зерттеу де жапон тарапынан айрықша атап өтілді. Тізімді тым ары созбай, тағы бір еңбекті атар болсақ, оған америкалық жапонтанушы, профессор Джеймс Л.Мак-Клейннің (James L.McClain) «Жапонияның жаңғыру тарихы» (Japon: а modern history) монографиясын қосуға болады.

Біздің мақсатымыз бұл еңбектерді тү­гелдей талдап шығу емес. Әлем зиялы қауымымен бірге Алаш қайраткерлерін де таң-тамаша қалдырған Мэйдзи рефор­масының құпиясын осындай ірі ғалым­дардың байсалды байламдары арқылы танып, түсіндіру. Жапон тарихындағы түбегейлі өзгерістерге жол ашқан бұл ре­фор­маны зерттеушілер оны «Мэйдзи реставрациясы», «Мэйдзи жаңаруы», тіпті «Мэйдзи төңкерісі» деп те атайды. 

Жапон қоғамын 1192 жылдан бастап 1868 жылға дейін әскери ақсүйектер өкілі – сёгундар биледі. Оларды біздің отаршыл тарихымызға жақындау ұғыммен сипаттар болсақ, «генерал-губернаторға» жуықтау. Ресейде генерал-губернаторды император тағайындаса, сёгун өз аймағында жеке-дара, тәуелсіз билік жүргізді. Олардың билік пен жерге үздіксіз талас-тартысынан жапон қоғамында бітпейтін қарулы қақ­тығыстар орын алып, елдің әбден берекесі кетті. 

Мэйдзи реформасы өзара қырық пы­шақ болған сёгундық билікті бір орта­лыққа біріктіріп, императорлық басқаруды орнықтырды. Сол замандағы ең ықпалды сёгун Токугава 1867 жылы 9 қарашада бар билікті Жапония императорына өт­кіз­ген күннен бастап, самурайлардың бес ғасыр бойы, ал Токугава әулетінің табан аудармастан 265 жыл Жапонияны билеу дәуірі аяқталып, билік атаулы бір­жол­ата жас императордың қолына көшеді. Қабағынан қар жауып, қаһарына мұз қатқан сұрапыл самурайларды оп-оңай жуасытып, билікті қолына алған император Муцухитоның жасы 1867 жылы енді ғана 15-ке толған еді. Әрине, мұндай төңкеріс жас баланың қолынан келмейтіні өзінен-өзі түсінікті.

ХІХ ғасырда Еуропада өнеркәсіп рев­олюциясы өрістеп, адамзат тарихында бұрын-соңды болмаған техникалық, тех­­нологиялық өзгерістерге жол ашылды. Әлемдегі алпауыт мемлекеттер жаңару жолына түсті. Жапон зиялы қауымымен өзара қырқысудан әбден титықтаған сё­гундар ел дамуына серпіліс әкелетін жаңғырудың қажеттігін жақсы түсінді. Ол үшін бір орталықтан басқарылатын мығым билік қажет еді. Ал оның бірден-бір жолы императорлықты нығайту болды.

Сёгунат заманында императордың жапон қоғамындағы ықпалы шамалы еді. Сондай әлсіз императордың бірі Ком­эй 1867 жылы аяқастынан 36 жасында дүние салады. Осылайша, билік басына 1867 жылдың 3 ақпанында тақ мұрагері Муцухито келеді. Жыл соңында жапон қоғамын үш ғасырға жуық билеп келген ең ықпалды әулет өкілі Токугава Ёсинобу өз еркімен сёгундік атақтан бас тартып, бар билікті императорға өткізеді.

Келесі 1868 жылдың 4 қаңтарында Муцухито Жапонияда императорлық биліктің толық қалпына келтірілгені жөнінде жарлық шығарып, жер-жаһанға жария етеді. Бұл шешімге қарсылық білдірген елдегі түрлі саяси күштердің қарулы көтерілістері мен қарсылықтары бір жыл ішінде түгелдей тойтарылып, 1869 жылы ескі дәстүрге сай Жапонияның 122-императорының «Мэйдзи» дәуірі басталады. Осы тұста жапон тілінде «білімді билік» деген мағына беретін «мэйдзи» сөзінің төркіні Жүсіп Балас­ағұнның «Құтты білік» деген ұғымымен ұштасатынын аңғарта кетсек, артық бола қоймас.

Жаңа император елді байырғы байтақ – Киотодан басқарып, бұған дейін сёгундар қор­ғаны болып келген көне қала Эдоның атын «Токио», яғни «шығыс астана» деп өзгертеді. Бүгінде әлемге әйгілі Токионың дәуірлеу кезеңі де осы өзгерістен басталды. «Мэйдзи» ұлттық салт-дәстүрлерді сақтай отырып, күллі әлемнен оқшауланып кел­ген жапон қоғамын түбегейлі түрде жаңғыртты. Жаңа үкімет жасақталып, «Дайд зёкан» деп аталатын Қазақ ханды­ғындағы «хан кеңесіне» ұқсас мемле­кеттік кеңес палатасы құрылды.

Жапондар әуел бастан бірден-бір дұрыс жол таңдап, АҚШ Конституциясына сәйкес билікті: заң шығарушы, атқарушы және сот билігі деп үш тармаққа бөледі. Бұл сёгунат заманындағыдай бар биліктің императордың ғана қолында шоғырлануын болдырмай, жаңа демократиялық үдеріс­терге жол ашып, билік тармақтарының дербестігін және қоғам алдындағы жауап­кершілігін күшейтті. 

Сёгунат жойылғанымен, елдегі үлкенді-кішілі хандық бөліністер («хан» деп жа­пон­дар кішігірім кінәздікті атаған) сақ­талып қалды. Император 1871 жылы 277 хандық құрылымдарды жойып, оның орны­на орталыққа бағынышты префек­туралар құрды. «Мэйдзи» реформасы талапты, табанды, ержүрек, еңбекқор жапон халқын әлемге жаңа қырынан танытты. Саяси, экономикалық үдерістер жапон қоғамын серпілтіп, жедел жаңғыру жолына түсірді.

                                                                       15 жасар император Муцухито

Ескі жапон қоғамын дүр сілкіндірген орасан зор өзгерістерді қанша данышпан болса да 15 жасар император жүзеге асыра алмайтыны белгілі еді. Дүниежүзі халықтарын әлі күнге дейін таңғалдырумен келе жатқан бұл ғажайып реформаның авторы ретінде жапонтанушылар үш арыстың есімін атайды.

Жапондықтар зор құрметпен «Үш ұлы қаһарман» немесе «Үш асылзада аза­мат» деп атайтын үштіктің ұшар бас­ында тұрған Кидо Такаёси елдегі ең қиын түйінді жер реформасы мен жаңа әкім­шілік-аумақтық басқару жүйесін енгізіп, ұзақ жылдар бойы императордың кеңесшісі қызметін атқарды. Озық тәжірибені үй­рену үшін АҚШ пен Еуропа, тіпті Ре­сейге дейін барып, олардың табысын зерттеген қайраткер тұлға біраз уақыт Мәдениет министрі қызметін де атқарыпты. 

Тағы бір қаһарманның есімі – Окубо Тосимити. Ол Жапонияның жаңа эконо­микалық саясатын жүзеге асырып, батыс­тық үлгідегі қаржы-қаражат жүйесін ор­нық­тырды. Бірнеше мәрте Қаржы және ішкі істер министрі болып қызмет атқарды. 

Үш асылзаданың соңғысы ретінде Сайго Такаморидің есімін ерекше атауға болады. Жапон Қарулы күштерін рефор­малауға аса зор еңбек сіңіріп, Қорғаныс министрі қызметін атқарған ол Жапония­ның әлем алдындағы беделі мен әскери күш-қуатын арттыруға аса зор еңбек сіңірді. 

Бір ғажабы, елді еуропалық үлгімен жаңарту жолына түсірген үш қаһарманның үшеуі де танымал самурай әулетінен шық­қан еді. Ұлтқа деген құрмет пен қызмет оларды ескі тәртіпті сақтаудың орнына Жапонияны әлемдік даму мен өркениет биігіне бастаған жаңа рефор­маларға алып келді. 

Осы тұста Мэйдзи реформасының табысты болуына зор үлес қосқан, әуелде губернатор, Ішкі істер министрі қызметін атқарып, кейін төрт мәрте Премьер-ми­нистр болған Хиробуми Итоның да есімін айрықша атап өткен жөн. Жас кезінде Ұлыбританияда тағылымдамадан өткен Ито батыстағы өнеркәсіптік революция жетістіктерін өз көзімен көрді. Кейін АҚШ-та болып, сол кезде мемлекеттік хатшы қызметін атқарған Александр Фишпен таныс-білістік орнатады. 

Батыс елдерінің қалай ілгерілеп кет­кенін өз көзімен көрген Ито білімге құштар 107 жапондық жас азаматты АҚШ-қа тағылымдамаға жібереді. Кейін Премьер-министрлігі кезінде Австро-Венгрия мен Германияға жапон жастарын жіберіп, олар да дамыған елдер тәжірибесінен тағылым алады.

Ито батыс қоғамы жетістіктерін Жап­онияға жеделдете енгізуге үлкен күш жұмсайды. Оның өмірлік ұстанымдары мен саяси, экономикалық көзқарастары Әлихан Бөкейхановтың ой-тұжырым­дарына өте ұқсас еді. Сталин бастаған шала сауатты бәлшәбек басшыларды он орап әкететін Алаш арыстары ойға алған жоспарларын жүзеге асыра алмай, арманда кетсе де, олардың мол мұрасы мен көрсетіп кеткен бағыт-бағдарлары тәуелсіздік тұ­сында жүзеге асты. Мэйдзи реформа­сының табыстарына жүздеген жапон интеллектуалы зор үлес қосты.

Жапонның үш қаһарманы туралы жазу барысында Алаш қозғалысының көш басында тұрған үш арыс – Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы, Мір­жақып Дулатов есіме түсті. Олар да жалғыз емес еді. Кейін олардың қатарына Ресейдің ең беделді жоғары оқу орындарын бітірген Ж.Ақбаев, М.Шоқай, М.Тынышбаев, Ә.Ермеков, Х.Досмұхамедов, Ж.Дос­мұхамедов, Р.Мәрсеков, т.б. Алаштың ардақты қайраткерлері қосылды. Енді осы тақырыпқа қарай ойысалық.

Бар әлемнен ауашаланып, ортағасыр­лық феодалдық басқару жүйесін сақтап келген жапон қоғамы Мэйдзи реформасы арқасында небәрі 30 жылдың ішінде зор табысқа қол жеткізді. Өзінен жер көлемі, халқының саны, экономикалық және әс­кери күш-қуаты жағынан әлденеше есе үлкен алып империя саналатын Ресейді теңіз бен құрлықтағы шайқастарда күйрете жеңген Жапония жетістіктері Алаш қай­раткерлеріне көп ой салады. 

Күншығыс елінің тамаша табыстарын алғаш қазаққа үлгі етіп жариялаушылардың қатарында сол кезде тырнақалды туын­дылары енді ғана баспа бетін көре бастаған балаң жігіт Мұхтар Әуезов болды. Ұлт әде­биетінің болашақ классигінің «Япония» атты мақаласы 1918 жылы Семейде шығып тұрған «Абай» журналының 4, 5-сандарында басылды. Дәл осы мақала жазушының басына кесір болып жабысқаны соншалық, Мұхаң өмірінің соңына дейін бірде-бір жазбасында, сөйлеген сөзінде, тіпті кейін Жапонияға барған сапарында жазған күн­деліктерінде оның атын мүлде ата­майды. Мақала Әуезов дүние салған соң жарық көрген бастапқы 12 томдық, кейінгі 20 томдық шығармалар жинағына да енбеді. Қайта құру кезеңіндегі «ақтаңдақтар ақиқатын ашу», «жариялылық» ұрандарына сай цензура босаңсыған жылдарда аса көрнекті абайтанушы ғалым, профессор М.Мыр­захметов «Японияны» «Абай» журналынан тауып, алғаш рет 1988 жылы «Мәдениет және тұрмыс» журналының 8-нөмірінде жариялайды.

Жиырмаға енді ғана толған жас Әуезовтің «Япониясы»: «Бұл күнде қай халық тәртіпсіз, ғылымсыз, елеусіз қалып­тан асып, алдыңғы дәрежеде жүрген ха­лық­тармен тізелесіп отырарлық теңдікке жетуі тездігінен болатын жұмыс емес», – деген сөйлеммен басталып, жазушы оқырманның назарын бірден теңдікке жетудің оңай шаруа емес екендігіне аударады.

                                                          Орыс-жапон соғысы кезіндегі карикатура

Бұдан ары автор мақалаға нысана етіп алған ойын тарата түсіп: «Ал бұл заманда надан халықтың қатарға кіріп кетуіне себеп болатын жүз тараулы шарттар бар», – деп оның «терең ой», «қажымайтын қайрат», «талап», «еңбек» екеніне назар аударады. Бала күнінен Әуез атасының ұстаздығымен Абай өлеңдерін жаттап өскен адамның бұл сөздерінің қайнарында «Талап, еңбек, терең ой, Қанағат, рақым ойлап қой» деген данышпанның «бес асыл ісі» жатқанын аңғару қиын емес. 

Жазушы бұдан әрі «мешеу» мен «меңі­реу» қалыпты серпіп тастап, «зор­айтып», «көркейтіп», «бүткіл дүниені шамдандырып әрі қызғантып», «ішін қайнатып» отырған ел ретінде Жапониядан үлгі-өнеге алуға шақырады.

Бұл кезде Семейден көп ұзап шыға қоймаған жас Әуезовтің оқыған-тоқыған­дары мол екені мақаланың әр сөйлемінен айқын аңғарылады. Ол Жапония тарихын әріден бастап, «XIX ғасырдың әуелгі жар­ты­сында Қытай мен Америка һәм басқа Еуропа патшалықтарының саудасы қызды», – дей келіп, «бұлардың бір-біріне қатынасатын жолында Япония болды», бұдан әрі «Білімді жұрттар Японияның да ішіне өз саудасын кіргізіп, олардың қанын соруға айналды», – деп Жапония ресми түрде тәуелсіздігін сақтағанымен, экономикалық жағынан озбыр елдердің талауына түскен кіріптарлығын да көрсетіп береді. 

Ежелден ержүректігімен аты шыққан самурайлар елінің мұндай халге түсуіне: «Англия, Франция, Голландия секілді білімді жұрттардың Японияның надан­дығын пайдаланғысы келген қомағайлығы болды», – деп Еуропа жұртының жемқор­лығын да түйреп өтеді. 

Орыс отаршылдығының қазақ дала­сындағы озбырлығын өз көзімен көріп өскен жазушы олардың қомағайлығын кей­інгі шығармаларында жиі әшкерелеп отырған. 

М.Әуезовтің 1928 жылы жарияланып, оның жазушылық талантын баршаға бірдей мойындататын «Қилы заман» тарихи романы: «Базар ортасында ұзын, биік ағашқа аспандатып көтерген екі басты самұрықтың суреті желкілдейтін. Бұл қомағай қарынды, жалмауыз тілекті ертегі обырының айқын тұрған белгісі еді», – деген орыс отаршыларының тілегі жалмауыз, ал қарны қомағай келетінін мұқатып өтетін сөйлемдерден басталатын.

Жас Мұхтар өз мақаласында: «Япония білімді жұрттардан келетін зиянды көрген соң оларға өткел бергісі келмеді», – дей отырып, «Японияның сүйегіне сіңген ұлтшылдық, жігерлілік қаны оянды», – деп өр халықтың отарлыққа қарсы күресіне зор ризашылығын білдіреді. 

Әуезов жапон тарихын, оның ұлттық серпіліс жолындағы күрес тәсілдерін жіті зерттеген. Ол: «Айлалы, азулы жауға өзінің ұстап келген қаруындай қару ұстап, өзінің сүйенген тәртібіндей тәртіпке сүйенбесе, басқа болмайтын болды», – деп жапон реформаторлары алпыс екі айлалы жаудың өз қаруын өзіне қарсы ұтымды пайда­лан­ғанына айрықша назар аударады. 

Жапон халқының тығырықтан жол іздеуінің соңы Мэйдзи реформасына алып келгенін: «Жұрт басшысы, қамқорлары бұл халді ұғып, осының жолына бастарын сарп етіп, жаңа жол табуға ізденді. Солардың талпынуының себебінен 1868 жылдағы жаңалық (реставрация) дүниежүзіне келді», – деп сипаттайды. 

Ақпарат тапшы заманда жазылған шағын мақаласында жас Әуезов жапонның арғы-бергі тарихына қатысты деректерді молынан келтіреді. Ол сол тұста орын ал­ған мемлекеттік басқару жүйесінің жағ­дайы туралы: «Бұрын Японияда Микадо (патша) болса да оны ешкімге иелетпей, бар билік қолынан тарайтын, бұрын соғыс басшы Сиогундікі болатын», – деп жапон қоғамындағы мемлекеттік басқару жүйесінің арасалмағын нақтылап көрсетеді. Бұдан әрі: «Соңғы уақытта сиогундар күшейіп кетіп, Токугава деген тұқым 265 жыл бұл дәрежені ұстап тұрды», – деп биліктің басым бөлігін өз қолына шоғырландырған Токугаваның жайынан да хабар беріп өтеді. 

М.Әуезов Мэйдзи реформасының жан-жақты ойластырылып жүзеге асырылғанын: «Японияның бетін түзеп алып, ретке келтіруге аяқ басқанының басы 1885 жылдан бері қарай» екенінен де журнал оқырмандарын хабардар етеді. 

Әуезов мақаласының басқы тұсында Мэйдзи реставрациясына бір ғана император емес, ел «қамқорларының», яғни кейінгі тарихта «ұлттың үш арысы» атанған реформатор тұлғалар мен солардың төңірегіне топтасқан жапон қоғамының өрлеуі мен өркендеуі үшін жанын салған оқымыстылар жүзеге асырғанына ерекше назар аударады. Жазушы солардың жұмысын шеберлікпен үйлестіре білген алғашқы Премьер-министр Хиробуми Итоның рөлін де ерекше атап өтеді. 

Мұхтар Әуезов 1894 жылы болған Жапон-Қытай соғысының жеңіспен аяқталуынан кейін: «ғылым, шаруа, сауда жолында аса көзге көрінерлік екпінділік істеді», – деп атап көрсетеді. 

Сол кезде енді ғана Семей семи­нария­сын тәмамдап, әлі университет есігін де ашпаған жас Әуезов жапон халқының аз ғана уақыт ішінде мұндай зор табысқа жетуінің сырын олардағы оқу-білім мен сауаттылық дәрежесінің жоғарылығымен түсіндіреді. Ол: «Оқу жолында 1901 жыл­дағы есепте Япониядағы оқуға жасы дәл келген еркек баланың школда жүргендерінің саны 94% (жүзден 94), әйел баласының саны 81 процент болды», – деп жапон халқының сауаттылық деңгейі өте жоғары болғаны жайлы нақты статистикалық дерек­тер келтіреді. 

Ол жапон қоғамының бұл жетістігін «һәр жүректі осындай болсам деп үміт­тендіріп, екпін, жігер беріп, талпынтатын тарих жүзіндегі үлгісі мол сабақ», – деп білім деңгейі жоғары жұрттың жетістігінен үлгі алуға үндейді.

Жапон тарихын тыңғылықты зерттеген Әуезов Ито үкімет басқарған жылдарда жа­пон жастарының ғылым-білім мен жаңалыққа ұмтылысын да назардан тыс қалдырмай: «Жаңалық басталғанынан-ақ Япония жастары ғылым дүкені құрылып тұрған жақтарға ағыла бастады», – дей келіп, мұның себебін: «Бәрінің һәр жерге келгендегі мақсаттары Японияның бақытты болу қамы болды. Сол себепті бұлардан Еуропа ғылымын біліп алғандарды тоқта­мастан жеріне қайтып, жиып алған білім­дерін елдеріне егіп отырды», – деп олардың көздегені ұлт болашағы жолындағы ұлы мұраттар екенімен түсіндіреді.

                                                    Жапонияның премьер-министрі Хиробуми Ито

Премьер-министр Ито Ұлыбритания, АҚШ, Австро-Венгрия және Германия сияқты заманындағы даму мен өркениет көшінің шырқау шыңында тұрған мем­лекеттер тәжірибесін сол күйінде қа­был­даған жоқ. Ол ел басқару мен жаңа экономикалық қатынастарды орнық­тыруды ұлттық дәстүрлерге сай өрбіту керектігінен бастады. Қажетсізін ысырып тастап, қолайына жаққанын кәдеге жа­рат­ты. Мұхтардың назарынан бұл үдеріс те тыс қалмай: «Япония Еуропа не істесе, соған көз жұмып ере берген жоқ. Әр­қай­сысының жиып апарған білімін зейінге салып, сынап, өздеріне қолайлы, жақсы дегендерін ғана алды», – деп атап өтеді. 

Жапон интеллектуалдары мен ел басшылары «Мэйдзи» реформасына кіріскен кезде әуел бастан-ақ ұлт мүд­десін басшылыққа алып, жастарға еуропаша білім беру кезінде жапон халқын өзгелерден даралап тұрған ұлттық құндылықтардың ұмытылмауын қатаң қадағалаған. Олардың бұл ұстанымы жас Әуезовке майдай жағып: «Шеттен келген адамдарға шарт қойып отырды. Ол шарттар: Японияның ұлт­ты­ғына зиян келтірерлік нәрселерді оқытып жүрген шәкірттерінің жүрегіне сіңірмеулері, мұндай мінездері байқалған адамдар болса қызметтеріне кіргізбеді», – деп жапон халқының өз ұлттық ерек­шеліктерін қызғыштай қоруына риза­шылығын білдіреді. Батыстың ғы­лым-білімі, техника және технология саласындағы жетістіктерін «егу» арқылы: «бұл күнде Япония тура күшею жолын­да», –  деп Күншығыс халқының табыстарына шаттана қол соғады.

Мэйдзи реформасының қалай жүзеге асқаны туралы мақаланың алғашқы бөлігі «Абай» журналының білмекке құмар оқырмандары тарапынан үлкен қызығушылық туғызады. Жас автор оны жалғастыруды қажет деп тауып, екінші бөліктегі ойын реформаның бүгінгі Жапонияға не бергені тақыры­бында өрбітеді. Бар ғұмырын ұстаздыққа арнаған болашақ академик-жазушы әңгімені оқу-білімнің жай-күйінен бастайды. 

Әуезов: «Ғылым, қуат қай жұртқа болсын мысқалдап бірте-бірте сіңбек, орнамақ һәм бойға баптанып, кемеліне келіп, жай орнаған нәрсе нағыз берік болмақ», – деп өнерлі жұрттың ғылым-біліміне ден қою барысында тиянақ­тылық, кемелдік қажет екеніне айрықша назар аударады. 

Бұдан әрі автор жапон балалары мектеп табалдырығын алты жастан ат­тай­тынын және орта білім алу жалпыға ортақ міндет екенін атап өтеді.

Өзі әлі жоғары оқу орнына түсе қой­маған Әуезовті Жапония универ­ситеттерінің жай-күйі де ерекше қызық­тырған. Ол: «тіпті университеттер Еуропа үлгісіне ерте түскен. Мысалы, 1880-1890 жылдарда Еуропадағы не түрлі университеттер болсын, Японияда да ашылды», – дей келіп, тек 1900 жылы 3 126 жапондық жас сол университеттерді бітіргені жөнінде нақты мағлұмат кел­тіреді.

Кез келген халық тағдырына қатысты қалам тартқанда Әуезовті әрдайым толғандыратын тағы бір мәселе – тіл тағ­дыры, жазу-сызу мәселесі. Бұл тұр­ғыдан келгенде жас жазушы: «осы күнге шейін қиындығы кетпей жүрген бір нәрсе – Қытай мен Японияның әдебиеті ерте уақытта қосылып кеткендігі, бұл қосылу себепті Японияның жазба сөз­дерінің бәрін қытай тілі кернеп, Япония­ның кітап тілін жеңіп кеткендік», – деген тұжырым жасайды. 

Әрине, мақала жазылған уақытта жас Әуезов тілдердің шығу теориясы мен туыстығы, жіктелуі туралы универси­тетте оқытатын ғылыми еңбектерді тау­ыспаған. Солай бола тұрса да, жапон тілі мен жазуы тарихындағы проблеманы тап басып айтқан.

Жапон тілінің шығу тарихы жөнінде мақала жазылған осыдан 100 жыл бұрын басталған ғылыми пікірталас әлі күнге дейін толас тапқан емес. 

Тіл білімі мамандары қытай тілін сино-тибет тілдер тобына жатқызады, ал жапон тілінің табиғаты мүлде бөлек. 

Жапон тілі агглютинативті, яғни жал­ған­балы тіл, ал қытай тілінің граммати­касында септеу, жіктеу атаулы мүлде жоқ. Сол себепті лингвист ғалымдардың бір тобы жапон тілінің грамматикалық ерекше­ліктерін зерттей  келіп, оны түрік-монғол, тұңғыс-манжур тілдерінен құралған алтай тілдер тобына жатқызады. Мәшһүр тілтану­шы ғалым, профессор Э.Тенишев алтай тілдер туыстастығының екі топтан құралаты­нын, оның екінші тобына «Корей және жапон тілдері» кіретінін атап көрсетеді («Алтайские языки». В книге «Тюркские языки», М., 1996, с. 7). Бұл пікірді түркітану­шы ғалымдардың басым бөлігі қолдаса да, тағы бір тобы жапон тілін «сино-тибет» немесе «алтай» тілдер топтарына қоспай, өз алдына жеке-дара қарастырады. Даулы мәселенің анық-қанығына жетуді тілші ғалымдардың үлесіне қалдырып, жапон жазуының тарихына ойысар болсақ, ол төмендегідей болып шығады.

Біздің дәуіріміздегі 6-ғасырдан жапон жерінде буддизм ықпалының күшеюімен қатар, қытай мәдениетінің де әсері арта түсіп, жапон тіліне қытай тілінен көптеген сөз бен термин ене бастайды. Қытай иеро­глифтері жалғанбалы тіл саналатын жапон тілінің ерекшеліктерін түгел қамти алмады. Қашанда өнертапқыш жапондар мұның да қыбын келтіріп, қытай иероглифтерін жетілдіру негізінде катакана және хирагана  атты жаңа жапон жазуын ойлап табады. Ахмет Байтұрсынұлы араб графикасы не­гі­зінде түрлеген жаңа қазақ әліпбиі де тура осындай жолмен жасалды. 

                                            Мориока қаласындағы оқушы қыздардың бір тобы, 1900 жыл

Әуезовтің қытай тілінен енген сөздердің «Японияның өз тілін жеңіп кеткендігі» туралы пікірі де шындықтың ауылынан алыс емес. Жапонның тілтанушы ғалым­дары­ның мойындауынша, осы күнгі жапон тілінде қытай тілінен енген сөздердің үлес салмағы шамамен 60 пайызды құрайды. Мұны байқаған Әуезов: «Оқушылар әуелі қытай тілімен таныс болып һәм басқа жұрт­­тардың тілін тағы үйренуі керек», – деп жапон мектептеріндегі тіл сындырудың проблемалы мәселелерін де назардан тыс қалдырмайды.

Жас Мұхтар «Япония» мақаласынан бұрын 1917 жылы Семей қаласында шығып тұрған «Сарыарқа» газетінде «Адамдық негізі – әйел» атты мақаласын жариялайды. Бұл да Әуезовтің көзі тірісінде оның бірде-бір жинағына енбеген мақала. Оны алғаш тауып, 1966 жылы «Лениншіл жас» газетінде жариялаған жас ғалым, кейінгі үлкен ака­демик Рымғали Нұрғали еді. 

Әйел тақырыбы әрдайым Әуезовтің басты назарында болған. Сондықтан Жа­пония туралы мақаласында да әйелдердің жапон қоғамындағы орны, алатын білімі мен атқаратын қызметі жазушы қаламына іліккен. Ол әуелі: «Бұрынғы уақытта Япо­ния­ның әйелі ескерусіз күйде болып, ескі ата-бабаның салтымен әйелге өсіп-өну көзімен қарайтын», – деп бір түйіндеп өтеді. 

Бұдан кейін жапон қоғамында әйелге деген ескі көзқарастың өзгергенін: «Бұл күнгі жаңалық ағымы ол салтты қалдырып, әйелді де мемлекеттің құрметті мүшесінің бірі деп біліп, қатарға кіргізіп барады», – деп әйелге құрметті айрықша атап өтеді.

Автор бұдан әрі қыз балалар үшін арнайы төменгі дәрежелі мектептер мен жоғары оқу орындары ашылғанынан хабар­дар етеді. Қай істе болсын, ұлттық ерекшелікті жоғары қоятын жапондардың бұл мәселеге келгенде де тапқырлық тан­ыт­қанын: «Еуропа әйелдерінің мектептері­нен артық бір түр тапты», – деп көрсетіп, ары қарай олар ен­гізген жаңалықты тарқата жазады.

Жапондар: «Әйел оқығанда бір жағынан үй-ішінің шаруасын үйрену керек», – деп болашақ ананы күнделікті үй тұрмысына қатысты еңбекке баулуды басты назарда ұстағанын атап өтеді. Оның себебін: «Еуропа әйелдері үй шаруасына ыңғайы аз, еркек секілді сөлекет болады, өмірден алыстап кетеді», – деп түсіндіреді. 

Әуезов қыз балаларға арналған мектепте олардың «жиырма-жиырмадан» топқа бөлініп оқитынын, әр топтың басында бір тәрбиеші (авторда – «бір үлкен қатын») болатынын, оны «қыздар шешесіндей көре­тінін», «өз араларында апалы-сіңлі кісідей жақын жүретініне» дейін тәптіштей жеткізеді. 

Жапон мектебіндегі қыз баланың оқуы мен тәрбиесі жайлы өзі байқаған ой­л­арын тұжырымдай келіп: «Қыздар һәрі ғылым үйреніп білімі артады, һәрі шаруа жүзінде, өмірге керекті тәжірибе алады. Бұл – Японияның басқа халық­тардың қатесін көріп тапқан өзгеше түрі», – деп жапондар енгізген жаңалықты «Абай» журналының оқырмандарына өнеге ретінде ұсынады.

Қай тақырыпқа жазса да тереңіне сүң­гіп, ширата жазатын жас Әуезовтің жан-жақтылығына таңғаласың. Жапон қыз­дарының мектепте оқып жүрген кез­де­рінде-ақ үй шаруасына бейімделуін ширата жазып, жаңа қазақ мектептерін осындай жақсы жаңалықтан  үлгі алуға шақырады. 

Жас Әуезов жапон халқының өмір салтын бірыңғай мақтап шығуды мақсат етпеген. Ол жапондардың будда діні мен Конфуций ілімін қатар қуып, «неше дінді ұстанып келе жатқан жұрт» екенін, мұның өзі жапондарды «Еуропа халықтарымен қатар қоюға бөгет болатын нәрсе» екенін де назардан тыс қалдырмайды. 

Жапон қоғамындағы діннің әралу­андығынан олардың бір бөлігі «ескі салт­тан жерініп, көбі басқа дінге өтіп кеткенімен» түсіндіреді. Дін мәселесіне келгенде жа­пон­дардың енжарлығын сынап: «кейбір­еулері мүлде дінсіз, бірталай Еуропа фило­соф­тарының жолын ұста­нады», – деп жазады. Әйтсе де, автор: «Японияны көбінесе аударып бара жатқан христиан діні», – деп мәсіхшілер ықпа­лының кеу-кеулеп тұрғанына алаңдау­шылық танытады. 

Жапон қоғамындағы Әуезов өзі байқа­ған жат қылықтың бірі: «қатын алғанда өзімен тұқымдас жақын атаның қызын алу», – дей келіп, мұны олардың: «басқа атаның қызын алса қан өзгеріп кетеді-міс», – деген жалған ұғым, жат ғадеттен туындағанын түсіндіреді.

Жапонияның арғы-бергі тарихына қатысты энциклопедиялық сипаттағы мақалада олардың әдебиеті мен баспасөзіне де орын берілген. Жазушылыққа бет бұр­ған жас Әуезов: «Өзге жағының ілгері­леуіне қарағанда, солақай кем қалған нәрсе – Японияның әдебиеті», – деп жапон әдебиетінің бүгінгі жай-күйіне риза емес қалып танытады. 

Мақала жарияланған тұста қалтарыс-құпиялары мол жапон қоғамы батыс жұрт­шылығына енді ғана танылып келе жатқан. Оның көк түрік заманынан тамыр тартатын аса бай әдебиеті жайлы деректер ғылыми жұртшылыққа жете қоймаған. 

Жапон жазба әдебиеті 7-8 ғасырларда дүниеге келген «Кодзики», «Нихон Сёки» киелі кітаптарынан бастау алады. Ал жа­пон мектептерінде оқылатын алуан жанрдағы классикалық әдебиет 764-1185 жылдардағы Хэйан кезеңінде жасалды. Бұл кезеңде жапон әйелдері арасынан Мурасаки Сикибу сияқты жазушы «Гэндзи туралы повесть» атты күрделі филосо­фиялық-психологиялық прозаны дүниеге әкеліп үлгерген еді. 

Сёгундар билік құрған ортағасырлық әдебиетте самурайлар ерлігі жырға қосыл­ған әскери әдебиет алдыңғы шепке шық­­ты. Мұны қазақ әдебиетіндегі жыр­аулық поэзия үлгілерімен, жорық жыр­ларымен салыстыруға болады. 

Кітап басу ісінің өркендеуі жапон әдебиетіндегі барынша гүлденген Эдо дәуірімен тұспа-тұс келіп, бұл кезеңде діни, философиялық, моралистік жанрлар өрістеді. 

Әлемдік поэзияның інжу-маржан­дарына қосылған Мацуо Басё, Ёса Бусон мен Исса Комбаяси сияқты хайку жанры­ның шедеврлері, Ихара Сайкакудің «Ма­хаб­батқа бөленген бес әйел» бел­летристикасы, Такэда Идзумоның драма­тургиясы дәл осы кезеңде жасалды. 

                                                           Жапон поэзиясының классигі Мацуо Басё

Мэйдзи реформасы кезінде жапон әдебиетіне еуропалық дәстүрлер мен жанр­лар жедел түрде еніп, модернистік бағыттағы жаңа романдар жарық көрді. Олардың қатарында Нацумэ Сосэкидің «Кокоро», Токутоми Роканың «Куросиво» және Токутоми Сохоның «Хототогису» романдарын атауға болады. 

Бұл деректер Әуезов мақаласы жазылған заманда ол ақпарат алған орыс баспасөзі мен әдебиетін былай қойғанда, батыс жұрт­шылығына да әлі жете қоймаған еді.

Жас Мұхтар Жапония баспасөзінің жай-күйіне де тоқталып өткен. Әуезов: «Японияда ретті газеттер шыға бастаған уақыт 1870 жылдардың шамасы», – деп жазады. Мұндағы «ретті» сөзін «күнделікті» деп түсінетін болсақ, бұл жапонның 1871 жылдан бастап шыға бастаған «Ёкохама майнити симбун» газеті болып шығады. 

Жазу-сызуы ертеден басталған ел баспасөзінің бұдан бұрын да болғанын «газет шығарумен таныстығы ертеден бар-ды» деп ескертіп өтуді ұмытпайды. Түбін қазар болсақ, «каварабан» деп аталатын газет парақшалары Жапонияда XVII ғасырларда-ақ пайда болған. Мұрағат атаулыға ыждағатты келетін жапондарда бұл газеттің 1615 жылы шыққан бірінші нөмірі әлі күнге дейін сақтаулы. 

Әуезов реформадан кейін жапон баспасөзінің саны күрт артып: «1899 жылда шығатын газет-журналдардың саны 978 болған», – деп нақты деректі алға тартады. 

Автор жапон ғылымының да жаңа өріске шыққандығынан хабар беріп: «Япония оқымыстыларының Еуропа білгіштерімен тайталасып, ғылымға қызмет қылып жүргендері де бар», – дейді. Ары қарай пікірін сабақтай түсіп: «Мысалы, жер сілкіну өзгерісін оқитын «сейсмология» ғылымына Япония білгіштерінен жетік Еуропада оқығандар жоқ саналады», – деп елде жиі болып тұратын зілзала себептерін зерттеу жа­ғы­нан жапон ғалымдары еуропалық­тардың алдына түсіп кеткенін атап өтеді.

Әуезов жапон ғылымының дамуы туралы пікірін тым тереңдетпей: «Бұдан басқа да һәртүрлі ғылымдарға түр кір­гізу­ге еңбек қылып, үлкен атақ алып жүргендер бар», – деп қысқа қайырады. Бұл – мақаладағы соңғы сөйлем. Мақаланың жапон ғылымының жай-күйіне қатысты тұсқа келгенде кілт үзіл­уі оның толық аяқталмай қалғанынан хабар береді. 

Журналдың екі бірдей санында басы­лып, жапон халқының арғы-бергі тарихы, оның сан ғасырлар бойы оқ­шау­ланып келген томаға-тұйық өміріне зор серпіліс, жедел жаңғыру әкеліп, фено­мендік құбылыс ретінде әлем жұрт­шылығы тү­гелдей мойындаған Мэйд­зи мәйегі туралы тереңнен толғап жа­зылған мақала қазақ қоғамының жаңа­лыққа жаны құмар, оқыған аза­маттарына үлкен ой салды.

(Жалғасы бар)