Бірін-бірі аяусыз соққыға жығу, әлімжеттік жасау, психологиялық қысым көрсету сияқты тосын оқиғалар күн санап жиілей түскен. Бұл бірінші кезекте ата-аналардың балаларының қауіпсіздігіне алаңдауын туғызатыны сөзсіз. Ақмола облысында да қатарластарына қатыгездік көрсету оқиғалары оқтын-оқтын қылаң береді. Бұл орайда мектептегі қауіпсіздікке тікелей жауапты күзет саласының кемшілігі де байқалып қалады...
Мектеп қауіпсіздігі дегенде көп жағдайда көз алдымызға күзетші, турникет пен бейнекамера елестейді. Алайда баланың мектептегі қауіпсіздігі тек мұнымен ғана бітпейтінін күнделікті өмірдің өзі көрсетіп отыр. Ғимараттың техникалық жағдайы, өрт қауіпсіздігі, санитариялық ахуал, асханадағы тағам сапасы, бейнебақылаудың тиімділігі, буллингтен қорғану, психолог көмегі, тіпті мектепке дейінгі және мектептен кейінгі балалардың қауіпсіздігі де бақылауды қажет етеді. Ақмола облысындағы 2026 жылғы мониторинг нәтижелері осы мәселенің бәрін бір арнаға тоғыстыру қажетін көрсетіп отыр.
Аймақтағы мектептердің 2026-2027 оқу жылына дайындығын зерделеген мониторинг бір ғана мәселені емес, тұтас жүйенің әлсіздігін айқындап берді. Өңірдің Білім саласында сапаны қамтамасыз ету департаментінің дерегінше, өңірде 523 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді. Оның 517-сі мемлекеттік, алтауы – жекеменшік. Мектептерде барлығы 139 478 оқушы білім алады. Яғни мәселе жүздеген ғимараттың техникалық дайындығы туралы ғана емес. Күн сайын осы нысандарға келетін шамамен 140 мың баланың іс жүзіндегі қауіпсіздігі болып отыр.
Қадағалауды қажет ететін аса өткір жайттың бірі – лицензияланған күзет мәселесі. Департаменттің жария еткен деректеріне көз жүгіртсек, 523 мектептің тек 194-і ғана, яғни 38 пайызы лицензияланған күзетпен қамтылған. 329 мектепте мұндай күзет атымен жоқ. Департамент мұның негізгі себебін ауылдағы шағын жинақты мектептердегі оқушылар санының аздығымен түсіндірген. Мұндай білім ошақтарында штаттық күзетшілер бар. Лицензияланған күзет негізінен тек қаладағы ірі мектептерге, лицейлерге, гимназияларға және оқушы саны көп білім ұйымдарына қойылыпты.
Бұл 329 мектеп мүлде күзетілмейді деген сөз емес. Өйткені лицензияланған күзеттің болмауы білім беру мекемелерінің қорғалмайтынын көрсетпейді. Бірақ екінші жағынан, штаттағы қарапайым күзетші мен лицензияланған күзет ұйымының арасы жер мен көктей екені айтпаса да түсінікті. Лицензияланған құрылымның кәсіби даярлығы, жедел әрекет ету тетігі және техникалық қауіпсіздік жүйелері сақадай сай. Сондықтан шалғайда жатқан ауыл мектебінің қауіпсіздігін «күзетші бар» деген бір ғана жауаппен құтылу жөн болмайтын сияқты.
Бұл мәселе биылғы жылы бүкіл елде қайтадан күн тәртібіне шықты. Мәселен, сәуірде мектептердегі күзетке қойылған жаңа талаптардан кейін кей өңірлерде мамандандырылған күзет ұйымдарының конкурсқа қатысудан бас тартқаны мәлім болған еді. Бұған себеп – қауіпсіздік қызметіне қойылатын жаңа талаптар мен оны қаржыландыру көлемінің сәйкес келмеуі. Демек, Ақмоладағы 329 мектептің мәселесін шешу үшін тек бәріне лицензияланған күзет қою жеткіліксіздігін аңғартады. Қаржыландыру, кадр тапшылығы, ауыл мектептерінің ерекшелігі де назардан тыс қалмауы керек.
Елдің басқа аймақтарына қарағанда өңір мектептеріндегі бейнебақылау көрсеткіші, керісінше, жоғары болып шықты.
– Облыстың барлық білім беру ұйымдарында бейнебақылау жүйесі бар. Барлығы 17 500 камера жұмыс істейді. Оның 5 111-і сыртқы, 12 393-і ішкі камера. Бір мектепке орта есеппен 32 камерадан келеді. Ірі қалалық мектептерде, лицейлер мен мамандандырылған білім ұйымдарында олардың саны 70-тен 150-ге дейін жетеді, – деді Білім саласын бақылау департаменті.
Дегенмен камералардың көп болуы қауіпсіздікті толық қамтамасыз ете алады дей алмаймыз. Камера оқиғаны тіркейді, бірақ оның алдын ала алмайды. Сол себепті қауіпсіздік жүйесінде бейнебақылау, күзет, өткізу режимі, дабыл түймесі, полицияның жедел басқару орталығымен жедел байланыс және қызметкерлердің төтенше жағдайда жылдам әрекет ету алгоритмі бір-бірімен қабыса жұмыс істегені абзал.
Ақмола мектептерінің барлығында дабыл түймесінің болуы – осы жүйенің маңызды бөлігі. Бірақ дәл осы жерде тағы бір мәселенің шеті қылтияды. Турникеттер барлық мектепте жоқ. 286 мектеп, яғни 55 пайызы турникетпен жабдықталған, ал 237 мектепте немесе 45 пайызында турникет жоқ. Олар негізінен шағын жинақты және бастауыш мектептерде орнатылмаған. Яғни өңірдегі қауіпсіздік инфрақұрылымы мектептің көлеміне қарай сараланыпты. Ірі мектепте бала көп болғандықтан, турникет пен лицензияланған күзет сақадай сай. Ал шалғайда жатқан шағын ауыл мектептерінде мұндай жүйенің бәрінің орнына тек жалғыз штаттық күзетші жұмыс істейді. Бұл экономикалық тұрғыдан түсінікті болғанымен, қауіпсіздік тұрғысынан ауыл баласының қала баласынан қауіпсіздігі қаладағы баладан төмен болмауға тиіс емес пе деген ой туады.
2026 жылғы 4 қыркүйекте Ақмола облысының Білім басқармасы мектептердегі бейнебақылауды Ұлттық бейнемониторинг жүйесімен интеграциялау және бейнеағынды облыстық Полиция департаментінің басқару пультіне шығару жұмыстары жүргізіліп жатқанын хабарлаған. Өйткені камераның өзі қылмысты тоқтатпайды. Оның тиімділігі оқиға болған сәтте ақпаратты кім көретініне, кім шешім қабылдайтынына және жедел топтың қанша уақытта жететініне байланысты.
Ақмола облысы Полиция департаментінің мәліметінше, облыстағы барлық білім беру ұйымына полиция қызметкерлері бекітілген. Мектептер мен колледждерде 396 полиция қызметкері профилактикалық жұмыс жүргізіп, жыл басынан бері оқушылар арасында құқықбұзушылықтың алдын алуға бағытталған 3 мыңнан астам іс-шара өткізіпті. Бұл туралы Ақмола облысы ПД Жергілікті полиция қызметі басқармасының ерекше тапсырмалар жөніндегі аға инспекторы, полиция майоры Айнагүл Қуандықова айтып берді.
– Біздің жұмыстың басты бағыты – құқықбұзушылықты жазалау емес, оның алдын алу. Полиция буллинг, бопсалау, лудомания және балалар арасындағы әлеуметтік желідегі жанжалдарға да мониторинг жүргізеді, – дейді Айнагүл Қуандықова.
Айта кетер бір жайт, құқық қорғау органдары да мәселені шешудің басқа жолдарын қарастыруға көше бастағаны байқалады. Мәселен, бұрын басты назар мектепке қарулы немесе қауіпті адамның кірмеуіне аударылса, қазір баланың әлеуметтік ортасындағы ахуалды да тәртіп сақшылары жіті бақылауға алыпты. Полицияның дерегінде тағы бір алаңдатарлық көрсеткіш ерекше назар аударды. Облыста 970 бала тәрбиелеп отырған 678 қолайсыз отбасы есепте тұр. Жыл басынан бері бала тәрбиесіне жауапсыз қарағаны үшін 425 ата-ана әкімшілік жауапкершілікке тартылған. Бұл мектептегі қауіпсіздікті білім ұйымының өзімен ғана шектемеу керегін айғақтайды.
Буллингті камера емес, адам анықтайды
Оқушыны сыныптастары қорлап, бірақ ол мұғалімге де ата-анасына да айтпай жүре беретін кездер жиі кездеседі. Әлеуметтік желідегі қаптаған кибербуллингтерді де ата-ана бірден байқамауы мүмкін. Сондықтан мұндай жағдайда техникалық құралдардан бұрын адамның кәсіби дайындығы болғаны жөн. Ақмола облысының әдістемелік орталығының психологиялық қызмет бөлімінің әдіскері Гүлім Шәріпова педагог-психологтер мен әлеуметтік педагогтерге зорлық-зомбылық, буллинг және кибербуллингке ұшыраған немесе оның куәсі болған балаларды ерте анықтау және оларға көмек көрсету әдістемесі ұсынылғанын жеткізді. Мамандарға мұндай жағдайларға жедел әрекет ету алгоритмдері де ұсынылыпты.
Бұл жерде мектеп қауіпсіздігінің ең әлсіз тұсы бірден көрінеді. Камера баланың дәліздегі жанжалын тіркей алғанымен, оның бірнеше апта бойы сыныпта өзін жалғыз сезініп жүргенін анықтай алмайды. Мұны сынып жетекшісі, психолог немесе ата-ана ғана байқауы мүмкін.
Баланың қауіпсіздігіне қатысты тағы бір үлкен дау туғызатын мәселе – тамақтану мен санитариялық жағдай. Ақмола облысының Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау департаменті 2026-2027 оқу жылына дайындық барысында мектептер мен асханаларға мониторинг жүргізіп, анықталған заңбұзушылықтар бойынша нұсқамалар берген. Департамент басшысының орынбасары Сәуле Сәдуақасованың айтуынша, мектептер мен асханалардың санитариялық жағдайына, тамақтандыру талаптарының сақталуына, жөндеу жұмыстары мен нысандардың оқу жылына дайындығына назар аударылған. Сонымен бірге мектептерде тамақтану стандартының жаңа талаптары іске асырылып жатқаны айтылды.
Департаменттің 2026 жылғы мониторингі бойынша, өңірдегі 19 мектепте орталықтандырылған кәріз жүйесі жоқ, тіпті септиктерді тазартуға келісімшарт та жасалмаған болып шықты. Яғни мектеп қауіпсіздігіне қатысты түйткіл есіктің алдында ғана емес, санитариялық тораптың ішінде де болуы әбден мүмкін.
Кадр тапшылығы да бар
Мектепте қанша камера немесе турникет болғанымен, оларды басқаратын және балаға күнделікті назар аударатын адам болмаса, оның құны да көк тиын. Департаменттің 2026 жылғы мониторингінде мектептердегі педагог кадрлармен қамту да жеке бағыт ретінде зерделеп шыққан. Облыс мектептеріндегі педагогтердің жалпы саны 17 мыңнан асады. Бірақ кадр тапшылығы да баршылық. Облыс аумағында күні бүгінге дейін 646 педагогикалық бос орын бар. Бұл кадр мәселесінің өңірде әлі де өзекті екенін айғақтай түседі.
Мұғалім тапшылығы білім сапасына әсер ететіні сөзсіз. Бірақ оның қауіпсіздікке де жанама ықпалы бар десек, артық айтпаспыз. Өйткені мұғалім баланың мінез-құлқындағы өзгерісті бірінші болып байқап қалатын адамдардың бірі. Сыныптағы буллингті, баланың тұйықталуын, агрессиясын немесе көмекке мұқтаж екенін ерте анықтау үшін педагогтің балаға уақыты да көбірек болуы керек.
Бір жағынан, барлық білім беру ұйымында дабыл түймесі бар. Бейнебақылау жүйесі кеңейген. Полиция қызметкерлері білім беру ұйымдарына бекітілген. Буллинг пен зорлық-зомбылықтың алдын алуға арналған психологиялық алгоритмдер енгізіліп жатыр. Санитариялық бақылау күшейтілген. Бейнебақылауды полицияның басқару пультіне шығару және Ұлттық бейнемониторинг жүйесіне интеграциялау жұмыстары жүріп жатыр. Екінші жағынан, 329 мектепте лицензияланған күзет жоқ, 237 мектепте турникет жоқ, 19 мектепте кәріз мәселесі бар, педагог кадрлары бойынша 646 бос орын сақталған. Ал департаменттің өзі кейбір білім беру ұйымында балалардың қауіпсіздігіне, қолайлы білім алу жағдайына және психологиялық жайлылығына қатысты тәуекелдер анықталғанын мойындайды.
Өйткені қауіпсіз мектеп дегеніміз – есігіне күзетші қойылған, дәлізіне камера ілінген ғимарат қана емес. Қауіпсіз мектеп қауіптің алдын алатын, баланың психологиялық жай-күйін бақылайтын, санитариялық талапты сақтайтын, төтенше жағдайда жедел әрекет ететін және әр баланың құқығын қорғайтын тұтас жүйе болуға тиіс. Ақмола облысында мұндай жүйенің негізгі элементтері бар. Бірақ 2026 жылғы ресми мониторинг олардың барлығы бірдей деңгейде жұмыс істеп тұр деп айтуға келмейді. Сондықтан ендігі міндет қауіпсіздік құралдарымен қатар балалардың қауіпсіздігіне іс жүзінде қорған болу мәселесіне бағытталса дейміз...
Абзал АЛПЫСБАЙҰЛЫ,
Ақмола облысы
