Салада жағдай жақсармады: сырқаттар, тіпті сақтандырылғандар бұрынғыдай қажетті дәрігерге уақытылы кіре алмай, ақылы емделуге мәжбүр. Емдеу сапасы да құлдыраған. Мысалы, вице-премьер Аида Балаеваның Қызылордаға сапарында аудандық ауруханаларда диагностикалық мүмкіндіктердің жеткіліксіздігі кесірінен, инсульт қызметінің жұмысы шектеліп қалғаны әшкереленді. Үкімет ӘМСҚ-ты Қаржы министрлігіне бермек. Қаржыгерлер ахуалды түзете ме?
Әзірге оған күмән бар. Себебі, медицинаны қаржыландыру азайтылмақ. Ресми мәлімет бойынша 2026 жылы медициналық ұйымдарды қаржыландыруға бөлінген барлық шығыс 2,4 трлн теңгені ғана құрайды.
Әйткенмен, бұл жолғы қадам амал жоқтан жасалған амалға ұқсайды. Премьер-министр Олжас Бектенов Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорын (ӘМСҚ) Денсаулық сақтау министрлігінің қарауынан тартып алып, Қаржы министрлігінің қарамағына беруді тапсырды. Мұның сыртында Үкімет басшысы анықталған заңбұзушылықтар бойынша жиналған барлық материалды тиісті шара қабылдауы және айыптысын жазалауы үшін құқық қорғау органдарына жолдауды жүктеді.
Қаржы министрі Мәди Тәкиев Үкіметке Қаржы министрлігінің, салық органдарының жүйелері негізінде денсаулық сақтау саласындағы бизнес-процестерді де толығымен цифрландыру туралы ұсыныспен шықты. Бұдан бөлек, ӘМСҚ-тың инвестициялық стратегиясын қайта қарауға ниетті. Қалай болғанда, саладағы үлкен деректерді (Big Data) ретке келтіру, қаржы ағынына қатаң қадағалау орнату талабының өзі Үкіметтің бұл салада шетсіз-шексіз ақаулар туғызған проблемаларды ақыры байқағанын білдірсе керек. Триллиондаған теңге ел қаржысының бақылауы әлсіз тетіктер мен жауапкершілігі төмен арналар арқылы ағуы жемқорды көбейтіп, медицина саласын жарға жыға жаздады.
Ел басшылығы Қаржы министрлігінің ит тұмсығы батпас ну орманға айналған, кәсіпкерге, блогерге, асаба-тамада және көлеңкелі экономиканың басқа қатысушыларына салықтан жалтаруға мүмкіндік берген мобильді аударымдарды тәртіпке келтіргенін көріп отыр. М.Тәкиев денсаулық сақтау секторына неге араласып, «қол сұғып» жатқанын түсіндірді: жүргізілген талдау нәтижелері қаржыландыру көлемінің өсуі тиімділіктің артуына ұласпағанын айқын көрсетіпті.
Аудит нені көрсетті?
Үкімет жеке медициналық ұйымдарды қаржыландыруда көптеген заңбұзушылық анықталғанын жариялады. Олжас Бектеновтың ӘМСҚ-ты Қаржы министрлігінің басқаруына беру туралы шешіміне осы да ықпал етіпті. Ең басты негіз – Мемлекет басшысының бюджет тәртібін күшейту жөніндегі тапсырмалары. Оны орындау мақсатында 2025 жылғы 18 желтоқсанда Премьер-министр Қаржы министрлігіне бюджет қаражатын жұмсаудың тиімділігін арттыру мақсатында Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорының (ӘМСҚ) қызметіне талдау жүргізуді тапсырған болатын. Оның қорытындысы енді мәлім болды.
Бір қызығы, министрліктің ревизорлары бірде-бір медұйымға не қорға тексеріспен бармапты. Олар тіпті кабинеттен шықпаған. Оны айтасыз, талдау да жүргізбеген. Мұның бәрін жасанды интеллект жасап беріпті. Тексеруге тартылған мамандар ЖИ бергенін реттестіріп, министрге ұзатқан. Сондықтан мұнда IT-аудит деген жаңа ұғым қолданылды.
Сөйтіп, медициналық қызмет көрсетудің ақпараттық жүйелеріне Қаржы министрлігі ЖИ арқылы жүргізген IT-аудит келесі жүйелі заңбұзушылықты тапты: біріншіден, емханалардың, жеке клиникалардың жалған пациенттерді тіркеуі жалғасты. Жасанды интеллект бір ұйымға медсақтандырылған 1 мың адамдық контингент тіркелгенін, іс жүзінде медициналық қызметке соның 500-ге жуығы ғана жүгінетінін бұзушылыққа жатқызды. Алайда төлем бүкіл контингент үшін жүргізілетін көрінеді. Біз түсіндіріп беруді сұрап, әңгімеге тартқан астаналық емхананың Медициналық қызмет сапасын бақылау жөніндегі басшысы С. (аты-жөнін жазбауды өтінді) мұны бұзушылық деп атау қиын екеніне сенімді. Бұл бұрыннан қалыптасқан тәжірибе.
– Мысалы, біздің емханаға жақын көшелердің, шағын аудандардың 24 мың тұрғыны тіркелген. Әрине, оның бәрі ауырмайды, былтыр 19 мыңы дәрігерге жазылды. Бүгінде тіркелген барлық 24 мыңы үшін қаржы алмаймыз. Қаралған, фотоға түсірілген сырқаттар үшін ғана ақы сұратылады. Қаржыландыру азайтылғандықтан көптеген пациентке талдау-анализге, МРТ, КТ-ға бағыттама бере алмай қалдық. Өз бетінше ақылы өтеді. Мысалы, маммолог МРТ-ға бір жылда 30 адамға ғана бағыттама бере алады, оған мыңдаған науқас жүгінеді. Олар зар илеп, маған жүгінеді. Жағдайын көріп, жүрегім қан жылайды, бірақ қылар амал жоқ. Сүт безінің қатерлі ісігі көбейген, – деді емхана өкілі.
Екіншіден, ІТ-аудит әшкерелегендей, кейбір медұйым азаматтардың табиғатына тән емес медициналық қызметтерді көрсетті. Мысалы, кейбір ер адам әйелдерге арналған скринингтен өтіпті. Пациенттің жынысына сәйкес келмейтін скринингтердің 769 446 жағдайы тіркелді. Ол үшін медициналық ұйымдарға 1,8 млрд теңге аударылған. Мәселен, 768 827 ер адам әйел ауруларына (жатыр мойны обырына) скринингтен, 619 ер адам маммограммадан өтті деп көрсетілген. Алматы облысындағы тек бір аудандық ауруханада осындай 11 123 жағдай анықталды.
Шын мәнінде, алаяқтық жағдайлардың бары жасырын емес. Бірақ айти-аудит бұзушылыққа жатқызған «еркектердің маммологке жазылуына» қатысты медициналық қауымдастықтың айтар дәйектемесі бар. «Ақ халаттылардың» түсіндіруінше, Қазақстандағы экологияның қатты нашарлауына, дұрыс тамақтанбауға, басқа себептерге байланысты гормоналды теңгерім бұзылып, еркектердің де кеудесінде гинекомастия пайда болады. Мұндай шағыммен жүгінсе, дәрігер гормоналды талдау, УДЗ және маммографияны қамтитын кешенді тексеру жүргізуге міндетті. Онсыз мұның соңы ер адамда сүт безі рагына соқтыруы мүмкін. Дәрігерлер ӘМСҚ қаржыгерлер қолына көшкен соң мұндай тексерулерге тыйым салына ма деп алаңдайды.
Осы орайда маммологқа кезекте тұрған Бағлан есімді кісіні әңгімеге тарттық. «Кеуденің сол жағы өсіп, ісініп кетті. Бастапқыда семіріп кеткен шығармын деп ойладым. Диетаға отырдым. Кішіреймеді. Автобус жүргізушісімін, қатты өскен «омырау» көлікті басқаруға кедергі келтіре бастады. Ұялып, қонаққа баруды қойдым. Бір жылдан соң келіп отырмын. Терапевт дереу маммологқа жолдады», – дейді Бағлан.
Үшіншіден, айти-аудит барысында медұйымдардың бір қызметі үшін МӘМС-тен де, жұмыс берушілердің ерікті медсақтандыру жарнасынан да қаржы алуының деректері табылды. Төртіншіден, «қысқа мерзімде медициналық қызметтердің әдеттен тыс көп көлемі көрсетілген». Бесіншіден және ең бір өрескелі – қайтыс болған азаматтарға қызмет көрсетіліпті. Қаржы министрінің хабарлауынша, 996 қайтыс болған пациентке медициналық қызмет көрсетудің 3 640 оқиғасы анықталды. 2023 жылы өмірден өткен адамды 2025 жылы қабылдауға жазған.
Алтыншыдан, балаларға күніне мыңнан астам дәрі-дәрмектерді жазып беру оқиғасы тіркелді. «Балаларға арналған дәрілік заттарды жүйелі түрде жалған тіркеудің 68 717 жағдайы нақтыланды. Айталық, Жетісу облысында Димексид препараты бойынша екі балаға 126 мың жазба тіркелген, яғни әрқайсысына 63 мың реттен есептен шығарылды», – деді Қаржы министрі. Бір пациентке бір тәулік ішінде дәрі-дәрмектерді есептен шығарудың 2872 жағдайы белгілі болды. Балалар ауруханасында ұқсас 179 жағдай анықталды: 88 мың дәрі-дәрмек босатылды, бұл ретте пациенттер Астана қаласындағы стационарда 1 күнге жетпейтін уақыт қана болған, тағы басқа деректер бар.
Бюджет игеруді бизнеске айналдырған
Қаржы министрі Мәди Такиев басқа сандарға тоқталды. Жекеменшік емхана бір күнде 1 442 пациентті қабылдаған. Тексерушілер мұның шындығына сенбейді. Себебі қарапайым арифметикаға салды: бір күнде бір дәрігер орташа есеппен 24 адамға дейін қабылдайды (қағида бойынша 6 сағаттық жұмыс режимінде 1 пациентке 15 минуттан арналады). Сол елордалық клиникада басқа дәрігер бір айда 4 832 науқасты қабылдап үлгеріпті.
Бұған қоса, бір маманның бір айда 1 713 ем-шара жасаған жағдайы да бұзушылық ретінде қабылданды. Демек, қаржы ведомствосы дәрігерлердің қабылдайтын сырқат санын шектеуге ниетті болса керек. Қазақстандықтар жиі куә болып жүр, емханадағы дәрігерлер жазылмай, өз бетінше келген сырқаттарды аяп, қарай береді. Жұмыс уақыты аяқталса да, тексерулерін жалғастыратын ақ халатты абзал жандар жетерлік. Олардан енді қатаң түрде тек жазылғандармен шектелу талап етілуі мүмкін.
– Талдау қосарланған қаржыландырудың кең таралған 2 жағдайын анықтады. Біріншісінде – жекеменшік медициналық ұйымдардың жұмыс беруші тарапынан ерікті медициналық сақтандыру бойынша және МӘМС қорының қаражаты есебінен бір мезгілде төлем алуы болса, екінші жағдайда – бір науқастың бір мезетте екі медициналық ұйымның базасында қатар тіркелуі, – деді Мәди Тәкиев.
Сондай-ақ салық органдары медұйымдар басшыларына камералдық бақылау жүргізіп, олардың табыстары мен сатып алған мүліктеріне талдау жасады. Нәтижесінде, 2024-2025 жылдар аралығында 1 465 басшы 5 мыңнан астам жылжымайтын мүлік объектісін сатып алғаны, 912 адамның 1 416 автокөлік иеленгені анықталды. Жекелеген басшылардың әрқайсысы 52-ден 124-ке дейін жылжымайтын мүлік объектісін және 14-тен 24-ке дейін автокөлік сатып алған.
Сонымен қатар қордың, Денсаулық сақтау министрлігінің ақпараттық жүйелерінің, сондай-ақ нормативтік-құқықтық базасының шашыраңқылығы атап өтілді. Пациенттер мен медициналық ұйымдар бойынша бірыңғай дерекқордың болмауы қолданыстағы нормативтік базаның көп жағдайда халыққа медициналық көмек көрсетудің түпкі нәтижесіне емес, жекелеген ұйымдардың – МӘМС, «СҚ-Фармация» қызметтеріне байланыстырылуына алып келді.
Медұйымдардың материалдық-техникалық базасы, жарақтандырылуы және кадрлық талаптары бастапқы растаудан өтеді, содан соң бақылау жүргізілмейтін көрінеді. Бақылаудың алдын алу тетіктері құрылмаған, бұл медұйымдардың ТМККК және МӘМС құралдарын мақсатсыз пайдаланудың алдын алуына мүмкіндік бермейді. Жүйеде тиімділікке емес, қаражатты игеруге деген мотивация орныққан. Тариф белгілеуде белгілі бір проблемалар анықталды. Жүйеде 3 мыңнан астам тариф қолданылады, бұл медициналық қызметтерді әкімшілендіру мен бақылауды едәуір қиындатады.
Әрине, қаржыгерлер медицинадан хабары болмауы мүмкін, олар ақ халаттыларды ауыстырып, науқастарды өзі емдеуге кіріспейді. Бірақ бұдан былай қаржыгерлер мен салықшылар емханалардың ісіне тікелей араласады. Миллиондаған адамның денсаулығы тәуелді медициналық қорды Қаржы министрлігіне беру арқылы Үкімет қаржылық бақылауды күшейтіп, деректерді өңдеуді бір қолда шоғырландыруға ден қойды. 124-ке дейін пәтер, 24-ке дейін машина алған кейбір арам ниетті, алақол медұйым басшыларының көлеңкелі бизнесі тыйыла ма, әлде жаңа жағдайға бейімделіп жалғаса бере ме, оны келесі ІТ-аудит көрсетеді деген үміт бар.
Елдос СЕНБАЙ