Осы қос таған арқылы қазақ елі мемлекеттік қызметтерді цифрландыруда Орталық Азияның көшбасшысына айналды. Бүгінде қос құрылым да дәстүрлі қалыптан кетіп, трансформацияланудың табалдырығында тұр. Тіпті, корпорацияға қарасты ХҚКО-лар жойылуы мүмкін. Орнына не келмек?
Анықтама үшін айқас – өткен күннің елесі
Осыдан 20 жыл бұрын Қазақстан пернетақта (яғни, қызметтердің компьютерге көшірілуі) мен парасат (жемқорлыққа тосқауыл) тоғысқан жаңа дәуірге аяқ басты. Қос онжылдық ішінде «Электронды Үкімет» порталы қарапайым «ақпараттандырушы сайт» сипатынан толыққанды цифрлық экожүйеге дейін өсіп, әрбір қазақстандықтың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналды.
eGov.kz тарихы – 2006 жылдан бастау алған жүйелі даму кезеңдерінің жиынтық шежіресі. Порталдың негізін қалауға Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 10 қарашадағы №1471 Жарлығы, яғни 2005-2007 жылдарға арналған «Электронды Үкіметті қалыптастыру мемлекеттік бағдарламасы» себеп болды. Алғашында, 2006 жылы портал тек анықтамалық қызмет көрсетіп, азаматтарға мемлекеттік органдар мен қызметтер туралы мәлімет ұсынумен шектелген еді.
Уақыт өте келе электронды Үкіметтің базалық инфрақұрылымы қалыптасып, ол арқылы мемлекеттік қызметтерді онлайн форматта алу мүмкіндігі пайда болды. Даму кезең-кезеңмен жүзеге асты: алғашқы е-қызметтерден бастап онлайн төлемі бар транзакциялық сервистерге, өмірлік жағдайларға негізделген кешенді қызметтерге дейін жетілді.
Цифрлық инфрақұрылымның маңызды элементтері енгізілді. Оның қатарында мемлекеттік деректер базалары, ведомстволық ақпараттық жүйелер, eLicense.kz порталы, Ұлттық куәландырушы орталығы және электронды Үкімет шлюзі бар. Бұл шешімдер көп сұранысқа ие қызметтерді алуды жеңілдетіп, халық пен бизнестің меморгандарға жеке жүгіну қажеттілігін едәуір қысқартты.
Үкіметтік пулдың журналисі ретінде өзіміз куә болдық: сол кездегі Премьер-министр Даниял Ахметов кеңестердің бірінде бұл бастамаға қарсылар шенеуніктер арасында өте көп екеніне шағымдана келе, «Электронды Үкімет кәдімгі Үкіметтің орнын баспайды!», – деп үгіттегені есте. Бірақ мұның артында тек жаңалықтан қорқу емес, көлеңкелі экономиканың тайталасы жатқан еді. Сол тұста жүйе операторы «Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ-ы төрағасының орынбасары болған Сәкен Сәрсенов осы портал «тұтас бір индустрияның» түбіне жетіп тынғанына назар аудартты: әңгіме делдалдар туралы.
– Есіңізде болса, қарапайым анықтаманы алу үшін адамдар таңғы 5-тен мекемелер алдына кезекке тұратын. Ұрыс-керіс, айқай-шу, тіпті төбелесіп қалатын. Кейбір «құнды» анықтамаларды, мәселен, жылжымайтын мүліктің бар-жоғы туралы анықтаманы алуды бармақ басты, көз қысты жолмен 100 долларға жуық сомаға тездетуге болатыны есімде. Себебі оны ресми түрде алу үшін бір апта күту керек еді. Бірақ «көмекшілерге» сұраған ақшасын берсеңіз, сол күні-ақ сыртта дайын құжатты қолыңызға ұстатады. Бұл саланы көптеген сыбайлас жемқорлық схемасы жайлаған еді. Сондықтан оны жою жолында алапат әрі жан-жақты қарсылыққа тап болдық, – деп еске түсіреді С.Сәрсенов.
Сөйтіп, цифрландыру тек техникалық шешім емес, сондай-ақ жемқорлықтың бір тамырына балта шапқан рухани тазарту рәсімі болды. 2010 жылға қарай жүйе «транзакциялық» деңгейге көтерілді: көптеген анықтаманы портал арқылы санаулы минутта алу мүмкіндігі пайда болды. Бұл мемлекет пен адам арасындағы қатынастың жаңа этикасының бастауы еді.
Цифрлық сервистер пайдаланушының мінез-құлқын түбегейлі өзгертті, жаңа тұтынушыны тәрбиеледі. Бұрын азаматтар жалғыз анықтама үшін жарты күнін сарп етуді «тағдырдың жазуы» деп қабылдаса, қазір анықтама алу түгіл, компанияны 15 минутта тіркеуді, бір мезгілде баланың тууын онлайн рәсімдеп, жәрдемақыға өтініш беріп, балабақша кезегіне қоюды қалыпты жағдай санайды. Бұл – жаңа типтегі азаматтың қалыптасуы. Мемқызметтердің кешенді сипат алуы бірізді істің жеңісі еді. Технология адамды кезекте тұру азабынан құтқарып қана қойған жоқ, оның уақытқа деген көзқарасын, өз құқығын сезіну деңгейін өзгертті.
Пандемия – сынақ пен серпін
ЖИ және цифрлық даму министрлігі цифрландырудағы жаңа белес 2019 жылы басталғанын еске салады. Сонда электронды Үкіметтің мобильді қосымшасы жаңартылып, eGov Mobile ретінде дами бастады. Пандемия кезеңі жүйе үшін үлкен сынақ болумен қатар, жаңа мүмкіндіктерге жол ашты. Азаматтардың жүріп-тұруына қойылған шектеулер жағдайында eGov.kz мемлекет пен азаматтар арасындағы негізгі байланыс арнасына айналып, қызметтерге қашықтан үздіксіз қол жеткізуді қамтамасыз етті.
2020 жылы енгізілген биометриялық сәйкестендіру – бет-әлпетті тану арқылы қызмет алуды, яғни фантастикалық фильмдерді шындыққа айналдырды. Сонымен қатар Smart Bridge, Smart Data Ukimet және eGov Business жобалары іске қосылды, цифрлық құжаттар пайда болды. Халық жеке куәлігін үйде тастап кетіп, сан соғып, сазға отыру үрейінен арылды: бәрі смартфонында бар. Бұл жобалар – мемлекеттік аппараттың «миының» бір жүйеге тоғысуы. Бұл кезеңде әмиянды қалыңдатқан пластик карталар мен қағаздардың дәурені өте бастады.
Бүгінде электронды Үкімет порталында 15 миллионнан астам пайдаланушы, яғни ересектің бәрі дерлік тіркелген. Ал көрсетілген қызметтердің жалпы саны 508 миллионнан асты. eGov Mobile арқылы 111 миллионнан аса қызмет ұсынылған, бұл азаматтардың мобильді форматқа белсене көшіп жатқанын паш етеді. Қазір 1 300-ден астам мемқызметтің шамамен 90%-ы онлайн қолжетімді. Сондай-ақ пайдаланушылар үшін 39 цифрлық құжат ұсынылған.
Алда Қазақстан eGov 3.0-ге көшпек. Бұл – тек техникалық ауысу емес, мемлекеттік басқарудың жаңа философиясы. Бұрын адам офлайн не онлайнда мемлекеттік мекемелерді іздеп сенделсе, енді мемлекет ЖИ арқылы адамның қажеттілігін алдын ала болжайтын деңгейге жетуге тиіс. Цифрландыру – жалаң көрсеткіш емес, ұлттың интеллектуалды қуаты мен заман ағысына бейімделу қабілетінің өлшемі болмақ.
– Бүгінде мемлекеттік қызметтердің 90%-дан астамы онлайн қолжетімді, ал мемлекетпен өзара іс-қимыл бұрынғыдан да жылдам әрі ыңғайлы бола түсті. Қазір біз жаңа кезеңге – eGov 3.0-ге қадам басып отырмыз. Мұнда проактивті сервистер болады, іздемей-ақ алдыңыздан табылады әрі онда ЖИ негізіндегі шешімдер шешуші рөл атқарады. Бұл портал – заманауи әрі тиімді мемлекетті қалыптастыруға қосылған үлкен үлес, – деді вице-премьер – ЖИ және цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиев.
Қазіргі кезеңде eGov.kz және оның құрамдас бөліктерін дамыту негізінен жасанды интеллект шешімдерін кеңінен енгізуге бағытталған. eGov AI және AlemGPT платформалары мемлекет пен адам арасындағы өзара әрекеттесуді барынша қарапайым, тіпті табиғи тілде диалог жүргізу деңгейіне жеткізуге тиіс. Ал сынақтан өтіп жатқан мультиагентті AlemGPT платформасы болашақта мемлекеттік қызметтердің барлық түрі бойынша әрбір қазақстандықтың цифрлық көмекшісіне айналмақ.
Қазақстанның цифрлық кеңістіктегі қарыштауы халықаралық сарапшылардың да назарынан тыс қалған жоқ, жоғары бағаланып отыр. 2024 жылы UN Global E-Government Development Index рейтингінде Қазақстан 193 елдің ішінде 24-орынға ие болды. Онлайн қызметтер индексі (OSI) бойынша 10-орынды иеленіп, Оңтүстік Корея, Дания және Эстония сияқты әлемдік рейтинг көшбасшыларымен қатар тұр. Бұл сандардың артында ең басты құндылық – азаматтардың үнемделген алтын уақыты мен бюрократиялық бұғаудың сөгілуі тұр.
Болашақтың бедері: ХҚКО-лар тағдыры
7 сәуірде «Азаматтарға арналған үкімет» мемкорпорациясына 10 жыл толды. Бүгінде жүйе барлық ХҚКО-лар мен мамандандырылған ХҚКО-ларға (автоцон) басшылық етіп, жыл сайын ондаған миллион өтінішті өңдейді, мемқызметтердің басым бөлігін «бір терезе» қағидатымен ұсынады. Айтпақшы, елге етене 1414 бірыңғай байланыс орталығы да биыл 15 жылдығын атап өтпек. Тәулік бойы жұмыс істейтін бұл орталық 2021 жылы мемкорпорацияның құрамына берілген-тін. Жыл сайын онда 20–25 миллионға жуық өтініш өңделеді, ал бүгінде әр оныншы қоңырау ЖИ негізіндегі ассистенттің қатысуымен қабылданып, азаматтарды қажетті қызметке жедел бағыттауға көмектеседі.
Осы жылдар ішінде елде мемлекеттік қызмет алудың біртұтас жүйесі қалыптасты, қызмет алу әлдеқайда жеңіл әрі қолжетімді болды. Азаматтар енді қызметті өзіне-өзі қызмет көрсету терминалдары арқылы да, бейнеХҚКО арқылы да ала алады. Биометриялық сәйкестендіру енгізіліп, көптеген қызмет цифрлық форматқа көшті. Ал «ЦОН» атты жаңа мобильді қосымшасын 2025 жылдың өзінде 2 миллионнан астам адам жүктеген. Қосымша арқылы азаматтар кезекке жазылып, өтініштерін бақылап, бірқатар қызметті қашықтан рәсімдей алады.
Өзгерістердің ауқымы нақты көрсеткіштерден де көрінеді. Бүгінде ХҚКО арқылы жыл сайын орта есеппен 23 миллионнан астам қызмет көрсетіледі. Бүгінде 16 мыңға жуық маман еңбек етіп, қызметтердің қолжетімділігі мен сапасын қамтамасыз етіп келе жатқан осы жүйе трансформацияны бастан өткеріп жатыр. Қазақстанда ХҚКО-лар біртіндеп жойылады да, оның орнына өзіне-өзі қызмет көрсетуге басымдық беріледі: бұл туралы ЖИ және цифрлық даму бірінші вице-министрі Ростислав Коняшкин мәлімдеген болатын.
Оның айтуынша, бұл офлайн орталықтар болашақта цифрлық кеңселерге түрленеді. Мұндай кеңселер «селф-зоналар» мен өзіне-өзі қызмет көрсету аймақтарынан тұрады. Бұл жерде ХҚКО қызметкерлері көбіне бағыт-бағдар беруші, кеңесші рөлін атқарады: азаматтарға компьютерден не терминалдан мемлекеттік қызметті онлайн форматта алуға үйретеді және көмектеседі.
Жуырда ЖИ министрі Жаслан Мәдиев Алматы қаласының Медеу ауданында ашылып жатқан алғашқы «Apple Store үлгісіндегі жаңа форматтағы цифрлық кеңсені» аралап, дайындығын пысықтап қайтты. Министрлік өкілдері барлық ХҚКО тегіс жабылып қалмайтынына, жаңа форматқа көшу кезең-кезеңімен және асықпай жүргізілетініне сендірді. Ростислав Коняшкиннің мәліметі бойынша, қалаларда үйреншікті ХҚКО-лардың белгілі бір саны біразға дейін сақталады.
Өз кезегінде Жаслан Мәдиев те офлайн орталықтардан бас тартылатынын жа- сырмады. Себеп ретінде оларға келушілердің азайып келе жатқанын алға тартты: 2024 жылға қарағанда, 2025 жылы ХҚКО-ларға келушілер саны 13%-ға, ал 2026 жылдың І тоқсанының қорытындысында тағы 30%-ға кеміп қалыпты.
«Биылғы жыл қорытындысында ХҚКО-ларға келушілер саны былтырмен салыстырғанда 50%-ға төмендейді деп болжап отырмыз. Бірақ орталықтарды жаппай жабу жоспарымызда жоқ. Яғни, бәрі бір мезгілде жабылмайды, белгілі бір саны қалуы мүмкін. ХҚКО-лар өзіне-өзі қызмет көрсету аймақтарына айналады», – деді министр Ж.Мәдиев.
2025 жылдың қорытындысы бойынша, өзіне-өзі қызмет көрсету аймақтары арқылы 14,8 миллион қызмет көрсетіліпті. Көрсеткіші бір жыл ішінде 6,6 миллионға өскен екен. 2024 жылы бұл сан шамамен 8,2 млн болған-тын. Бұл аймақта келесі 5 қызмет: ЭЦҚ алу, архивтік анықтама рәсімдеу, тұрғылықты жері бойынша тіркеу, соттылығының бар-жоғы туралы анықтама беру, сондай-ақ жылжымайтын мүліктің бар немесе жоқ екендігі туралы анықтама алу ең көп сұранысқа ие болған.
Қорыта айтқанда, цифрландыру тек техникалық жаңғыру емес, бұл – ұлттың жаңа дәуірге бейімделу қабілеті. Еліміздің цифрлық шежіресіндегі бұл жиырма жылдық белес жай статистикалық көрсеткіш емес, қоғамдық сананың эволюциясы. Технология мен ЖИ жетістіктері бізді бюрократиялық «бодандықтан» босатып, адами капиталды дамытуға мүмкіндік береді. Мемлекеттің «қоқаңдаған шенеуніктен» «цифрлық серіктеске» айналуы – кемел келешектің кепілі болары сөзсіз.
Айхан ШӘРІП