Бақылаусыз бюджет бұқараны тоздырар

Бұлай деуге себеп бар, құ­қық қорғау органдары тай­ға таңба басқандай бұлтартпас де­ректер мен дәйектерді анықтап отыр. Ақмола облысының биыл­ғы бюджеті жүздеген миллиард тең­гемен өлшенеді. Бұл – мектеп, ау­рухана, жол, жылу, жарық, тұр­ғ­ын үй, әлеуметтік нысандар мен инфрақұрылым сияқты аса маңызды міндеттерге жұмсалуға тиіс халықтың қаржысы. Сон­дық­тан бюджеттің бүйірі ұлғайған сайын оны тиімді жоспарлау мен әр жұмсалатын теңгенің қайда кеткенін бақылаудың маңызы да арта түспек.

Бірақ прокуратура орган­да­ры­ның жүргізген тексерістерінің қо­рытындысы жырым-жырым бол­ған бюджет қаражатының та­лан-таражға салынғанын анық­тап берді. Мәселен, бір жерде мем­­лекеттік-жекеменшік әріп­тес­­тік жобасы бойынша тауар ба­­­­ғасы нарықтағы құнынан ед­ә­уір жоғары белгіленіп, мем­ле­кет­ке 126 млн теңге қай­тарылған. Екін­­ші жағдайда Көкшетаудағы Қо­па көлінің жағалауын абат­тан­дыруға бөлінген қаражатқа қа­тысты 170 млн теңгеден астам сома бойынша сот үкімі шықты. Үшінші іс бойынша әлеуметтік тұрғын үй құрылысына бөлінген 211 млн теңгеге қатысты тергеу жүріп жатыр. Сондай-ақ қада­ға­лау органының тегеурінді әре­ке­ті­нің арқасында экологиялық ша­раларды жоспарлау кезінде бюд­жеттен бөлінген 1,6 млрд тең­геден астам қаржының тиімсіз жұм­салуына жол берілмеген.

Бұлтартпас айғақтармен анық­­талған бұл деректің бар­лы­ғын бір қатарға қойып, «бюджет қаржысы шетінен жоғалып жатыр» деу дұрыс та болмас. Өйткені олардың құқықтық мәртебесі әртүрлі. Бір бөлігі толықтай тер­геліп-тексерудің нәтижесінде анық­талған заңбұзушылықтар бол­са, бір бөлігі соттың қарауына түскен қылмыстық істер. Енді бірі әлі полиция және құқық қорғау органдары тергеп жатқан істер болса, тағы бір бөлігі – қар­жы жұмсалмай тұрып-ақ қад­а­ға­лау органының қырағылы­ғының ар­қасында алдын алған тиімсіз жос­парлаулар.

Мәселен, Көкшетаудағы кө­ше жарықтандыру жобасына қа­тыс­ты прокурорлық тексеру осы сұ­рақтың бір қырын айқын көр­сет­ті. Қалалық прокуратура «Көк­­­шетау қаласының көшелерін жа­­­рықтандыру» мемлекеттік-же­кеменшік әріптестік жобасын тал­дау барысында материалдар мен жабдықтардың экономи­ка­лық негіздемесі тиісті деңгейде жүр­гізілмегенін анықтап шықты. Тер­геу барысында белгілі болғ­а­нын­дай қуаты 120 ваттық бір жа­рық шамының шартты бағасы 80 мың теңге болған. Ал прокуратура жүргізген тексеріс дәл сол шам­ға нарықтық баға шамамен 52 мың теңге болып шықты. Осы айырмашылықтың өзі жобаның құ­нын 126 млн теңгеге негізсіз арт­тыруға әкелгенін паш еткен. Нә­тижесінде 126 млн теңге мемлекет кірісіне кері қайтарылған.

Шикілікке толы іс таусылар емес

Жылдар бойы «жыр» болып ақыры жергілікті би­ліктің тегеурінімен салынып  біт­кен Қопа көлінің жағалауын абат­тандыруға қатысты іс те бұ­дан ауыр сипат алған. Ақмола об­­лысының прокуратурасы мәлі­ме­тінше, 2026 жылғы 20 сәуірде Көкшетаудағы Қопа көлінің ж­­а­ғалауын салу жұмыстары ке­зін­де бюд­жет қаражатын 170 млн тең­геден астам сомаға жымқыруға қа­тысты үш бірдей адамға сот үкі­мі шыққан.

Аталған іс бойынша бұрынғы Көкшетау қаласы әкімдігінің тұр­ғын үй-коммуналдық шаруа­шы­лық бөлімінің басшысы, тех­ни­ка­лық қадағалау өкілі және мер­ді­гер ұйымның басшысы басты фи­гуранттар болған. Прокуратура деректеріне сенсек, қылмыс 2020 жылы жасалып, қомақты қаражат кейін заңдастырылғаны айтылған. Сот әрқайсысына түрлі мерзімге бас бостандығынан айы­ру жазасын тағайындаған.

Құқық қорғау органдарының өзін айтарлықтай әурелеген әлеу­меттік тұрғын үй құрылысына қа­тыс­ты тағы бір істің құқықтық мәр­тебесі мүлде бөлек. Ақмола об­лысы бойынша Қаржылық мо­ниторинг агенттігінің депар­та­мен­ті прокуратураның үйлестіруі­мен Көкшетауда әлеуметтік осал топ­тарға арналған тұрғын үй құ­рылысына бөлінген бюджет қа­ра­жатының жымқырылуына қа­тыс­ты тергеу жүргізіп жатыр.

Ресми мәліметке сәйкес, 2021 жы­лы құрылыс бөлімі мен мер­дігер компания арасында құны 1 млрд теңгеден асатын келісім жасалған. Тергеу нұсқасы бойынша, мердігер аванс алу үшін жал­ған азаматтық-құқықтық жауап­кер­шілікті сақтандыру шарттарын ұсынған болып шықты. Нә­тижесінде 211 млн теңге ауда­рыл­ғанымен, құрылыс сол күйі аяқталмаған және нысан пайда­лануға берілмеген.

Қаржылық мониторинг органы ресми ұсынған дерегінде бұл қа­ражаттың жеке қажеттілікке, контрагенттермен есеп айыры­су­ға және қолма-қол ақшаға айнал­дыруға жұмсалғаны туралы күдік бар екенін хабарлады. Қазір кү­дік­ті ұсталып, тергеу жалғасуда. Қылмыстық-процестік кодекстің 201-бабына байланысты тер­геу­дің өзге мән-жайлары жарияланбайды деген мәлімет алдық.

Бұл жерде де түпкілікті қо­ры­тынды жасауға әлі ерте екені түсінікті. Өйткені тергеу нә­­­­тижесі мен сот шешімі күтілуі тиіс. Бірақ «бақандай 211 млн тең­ге аванс ретінде аударылған­нан кейін нысанның құрылысы неге тиісті деңгейде бақылауға алынбады?» деген заңды сұрақ бәрібір ашық қалады.

Экология саласы да бы­лық­тан таза емес. Ақмола облысының мамандандырылған табиғатты қорғау прокуратурасы 2026 жылға арналған экологиялық ш­аралардың бюджеттік жоспар­ла­рын талдаған. Тексеру нәтиже­сін­де 4 іс-шара бойынша жалпы со­масы 1,6 млрд теңгеден астам қа­ра­жаттың тиімсіз жоспарланға­ны анықталған.

Мәселен, жер қойнауын пай­да­ланушылардың қызметінен кейін бұзылған аумақтарды қал­пына келтіруге қатысты жобалық-сметалық құжаттама әзірлеуге 55 млн теңге қарастырылған болып шық­ты. Алайда қолданыстағы та­лап­тарға сәйкес, жер қойнауын пай­даланушы мұндай салдарды өз қаражаты есебінен жоюы тиіс. Про­куратураның қадағалау актісі нә­тижесінде бұл қаражаттың тиім­­сіз жоспарлануына жол бе­ріл­меген.

Бұл орайда жоғарыда аталған іс­терден мұнда маңызды айырма­шы­лық бар екені айдан анық. Өйткені бюджет қоржынындағы қо­мақты ақша әлі жұмсалып үл­гер­меген.

Мәселенің ауқымын тек прокуратура анықтаған бірнеше факт арқылы бағалау жет­кіліксіз сияқты көрінеді. Сон­дықтан басқа да қаржылық ба­қы­лау жөніндегі құзырлы органдар ресми түрде жария еткен деректерге үңіліп көрдік. Ақмола облысы бойынша ішкі мемлекеттік аудит органдарының бұрынғы есептерінің бірінде алты айда 47 аудиттік іс-шара барысында 10 млрд теңгеден астам сомаға заң­бұзу­шылықтар анықталған. Оның ішінде 1,8 млрд теңге қар­жы­лық заңбұзушылықтарға, 6,711 млрд теңге рәсімдік бұзу­шы­лықтарға, сондай-ақ 1,5 млрд тең­геден астамы мемлекеттік са­тып алу заңнамасын өрескел бұзу­ға қатысты болған.

Бұл деректің 2025 жылдың қаң­тар-маусымына қатысты еке­нін ерекше атап өткен жөн. Сон­дық­тан оны биылғы жағдайдың ті­келей көрсеткіші ретінде қарас­тыра алмаймыз. Бірақ ол өңірдегі бюджет тәртібін бақылауда түйт­кілді мәселенің жаңадан пайда болмағанын көрсетеді.

Ал осы жылдың бірінші жар­ты­жылдығында облыс прокуратурасы қоғамдық мүддені қорғау бағытында мемлекетке 4,4 млрд теңге мүлік қайтарылғанын, бюджет қаражатының 3,7 млрд теңге көлемінде тиімсіз пайдаланылуы­на жол берілмегенін және бюджетке 1,3 млрд теңге өндірілгенін хабарлады.

Ақмола облысының әкімі Ма­рат Ахметжанов 2025-2027 жыл­дарға арналған бюджет тал­қы­лау кезінде жоспарлау сапасына арнайы тоқталған. Сол жиында ол жобаларды іске асыру кезін­де әкімдер мен басқарма басшылары тарапынан тиісті бақылау­дың болмауына да назар аударды. Сонымен бірге жобаларды цифр­ландыру арқылы ашықтықты қам­­тамасыз ету қатаң тапсырыл­ған еді.

Бұл ұстаным 2026 жылғы нақ­ты жағдайлармен салыстырғанда түйткілдік түйінін тарқатуға аса қа­жет екені айтпаса да түсінікті. Се­бебі бюджет мәселесінде ең бас­ты көрсеткіш – қаржыны жыл соңына дейін түгел игеру емес, қара­жаттың іс жүзінде халықтың игілігі үшін жаратылуы.  

Абзал АЛПЫСБАЙҰЛЫ,

Ақмола облысы